تفسیر آیهٔ ۲۷ سورهٔ فرقان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظّٰالِمُ عَليٰ يَدَيْهِ يَقُولُ يٰا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً » (و روزی که ستمکار دو دست خود را به دندان می‌گزد و می‌گوید: «ای کاش همراه با پیامبر راهی برمی‌گرفتم!»). راغب در مفردات گفته است: «عَضّ» به معنای گاز گرفتن با دندان‌هاست. خدای متعال می‌فرماید: « عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنٰامِلَ » (سرانگشتان را از خشم بر شما به دندان گزیدند) و « وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظّٰالِمُ » (و روزی که ستمکار به دندان می‌گزد)؛ و این تعبیر کنایه از پشیمانی است، زیرا بر حسب عادت، مردم هنگام پشیمانی چنین می‌کنند. (پایان سخن راغب). به همین سبب، ستمکار در آن هنگام آنچه را از وظیفه و عمل لازم فوت شده است آرزو می‌کند، چنان‌که خدای متعال سخن آنان را بازگو کرده که می‌گویند: « يٰا وَيْلَتيٰ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِيلاً » (ای وای بر من، کاش فلانی را به دوستی نمی‌گرفتم!).

ظاهر این است که مراد از «ظالم»، جنس ظالم است؛ یعنی هر کس که با هدایت پیامبر رهنمون نشده باشد. همچنین مراد از «رسول» نیز جنس رسول است، هرچند بر حسب مورد، ظالم بر ستمکاران این امت و رسول بر حضرت محمد (ص) تطبیق می‌کند.

معنای آیه چنین است: و یاد کن روزی را که ستمکار به شدت پشیمان می‌شود و از شدت پشیمانی می‌گوید: ای کاش همراه پیامبر راهی به سوی هدایت برگزیده بودم، هر راهی که می‌بود!

بحث روایی

می‌گویم: در روایات متعددی دربارهٔ این کلام خدای متعال که: « يَقُولُ يٰا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً » (می‌گوید: ای کاش همراه پیامبر راهی در پیش می‌گرفتم) آمده است که «سبیل» (راه)، علی (ع) است؛ و این از باطن قرآن یا از قبیل جَری (تطبیق بر مصداق) است و به‌هیچ‌وجه جزو تفسیر [معنای ظاهری آیه] نیست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۷ و ۲۸ با هم

از لطافت‌های تعبیر این است که در آیهٔ پیشین فرمود: « يٰا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ » و در این آیه فرمود: « يٰا وَيْلَتيٰ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ »؛ زیرا در این دو عبارت، سیری تدریجی و لطیف در ندا و دادخواهی دیده می‌شود؛ حذف منادا در آیهٔ گذشته اشاره دارد به اینکه او هر نجات‌بخشی را صدا می‌زند تا او را از تیره‌روزی‌اش برهاند، اما پس از آن، آوردن «ویل» (هلاکت) در این آیه نشان می‌دهد برایش روشن شده که هیچ چیزی جز هلاکت و نابودی او را از عذاب نجات نمی‌بخشد، و به همین سبب هلاکت را فرا می‌خواند.

تفسیر آیه‌های ۲۷ تا ۲۹ با هم

در این سه آیه اشعاری، بلکه دلالتی است بر اینکه سبب عمده در گمراهیِ اهل ضلالت، دوستی و سرسپردگی به هواپرستان و دوستان شیطان است؛ و شواهد عینی نیز این نکته را تأیید می‌کند.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۷ تا ۲۹ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، ابونعیم از طریق کَلبی، از ابوصالح، از ابن‌عباس روایت کرده است که گفت: عُقبة بن ابی‌مُعَیط هرگاه از سفری بازمی‌گشت، غذایی فراهم می‌کرد و همهٔ اهل مکه را به آن فرامی‌خواند. او در مجالس پیامبر (ص) بسیار می‌نشست و سخنان آن حضرت او را به شگفتی و تحسین وامی‌داشت، ولی سرانجام تیره‌بختی و شقاوت بر او چیره شد.

روزی از سفری آمد و غذایی ترتیب داد، سپس پیامبر خدا (ص) را به طعام خویش فراخواند. حضرت فرمود:

«ما أنا بالذي آكل من طعامك-حتي تشهد أن لا إله إلا الله و أني رسول الله» (من کسی نیستم که از خوراک تو بخورم تا آنکه گواهی دهی معبودی جز خدا نیست و من فرستادهٔ خدایم.) عقبه گفت: «ای برادرزاده، غذا بخور.» حضرت فرمود: «من هرگز این کار را نخواهم کرد تا آنکه این سخن را بگویی.» پس عقبه بدان شهادت داد و پیامبر از غذای او میل فرمود.

تفسیر آیه‌های ۲۷ و ۲۸ با هم

این خبر به أُبیّ بن خَلَف رسید؛ پس نزد او آمد و گفت: «أ صبوت يا عقبه» (آیا از دین برگشتی ای عقبه؟) — و او دوست صمیمی‌اش بود — [عقبه] گفت:

«نه به خدا، از دین برنگشتم؛ ولی مردی به خانه‌ام وارد شد و از غذایم نخورد مگر اینکه به [یکتایی خدا و رسالت] او شهادت دهم، و من شرم داشتم از اینکه پیش از غذا خوردن از خانه‌ام بیرون برود؛ پس برایش شهادت دادم و او از غذایم خورد.» [اُبیّ] گفت: «من هرگز از تو راضی نمی‌شوم مگر اینکه نزدش بروی و در چهره‌اش آب دهان بیفکنی.» عقبه نیز چنین کرد. پس پیامبر خدا (ص) به او فرمود: «تو را بیرون از مکه دیدار نمی‌کنم مگر اینکه با شمشیر گردنت را بزنم.» سرانجام عقبه در روز بدر اسیر شد و در حال اسارت کشته شد، و در آن روز از میان اسیران جز او کسی کشته نشد.