تفسیر آیهٔ ۲۶ سورهٔ فرقان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمٰنِ وَ كٰانَ يَوْماً عَلَي الْكٰافِرِينَ عَسِيراً » (در آن روز، فرمانرواییِ بحق ویژهٔ خدای رحمان است و برای کافران روزی دشوار خواهد بود)؛ معنای آیه چنین است: فرمانرواییِ مطلق در آن روز، حقِ ثابت برای خدای رحمان است؛ زیرا سبب‌ها همگی باطل می‌شوند و پیوندهای گوناگونی که میان آن‌ها و معلول‌هایشان وجود داشت از میان می‌رود. و بارها گذشت که مراد از این حقیقت در روز قیامت، آشکار شدن این امر است که فرمانروایی و داوری تنها از آنِ خداست و تدبیر کارها فقط به دست اوست، و هیچ‌یک از اسبابْ استقلالی از خود ندارند؛ برخلاف آنچه در زندگی دنیا پیش از برپایی قیامت و بازگشت همه‌چیز به سوی خدای متعال، از ظاهر حال اسباب به نظر می‌رسید.

و در این سخن که می‌فرماید: « وَ كٰانَ يَوْماً عَلَي الْكٰافِرِينَ عَسِيراً » (و آن روز بر کافران روزی دشوار بود)، علتِ دشواری‌اش تکیه کردن آنان به ظاهر اسباب، دل‌بستگی‌شان به زندگیِ خاکیِ میرا و روبه‌زوال، و بریدنشان از سبب حقیقی—که در حقیقت مالک همهٔ هستی است—و از زندگیِ جاودان و همیشگی‌شان است؛ از این رو در آن روز به جایی می‌رسند که هیچ پناهگاه و امان‌گاهی نخواهند داشت.

بنابراین، «المُلْک» مبتدا و «الحَقّ» خبر آن است که معرفه آمده تا انحصار را برساند، و «يَوْمَئِذٍ» ظرف برای ثبوت خبر برای مبتداست. فایدهٔ این مقید کردن، دلالت بر آشکار شدن حقیقت امر در آن روز است؛ زیرا حقیقتِ فرمانروایی همواره و همیشه از آنِ خدای سبحان است و تفاوت روز قیامت با دیگر زمان‌ها تنها در این است که در آن روز، فرمانرواییِ صوری و ظاهری از چیزها زایل می‌شود، در حالی که در غیر آن روز (در دنیا) برای آن‌ها برقرار به نظر می‌رسید.

برخی مفسران گفته‌اند: «المُلْک» به معنای مالکیّت است، «يَوْمَئِذٍ» به آن تعلّق دارد و «الحَقّ» خبرِ «المُلْک» است؛ و دیدگاه دیگری نیز هست:

«يَوْمَئِذٍ» متعلّق به کلمه‌ای محذوف است که صفت برای «الحَقّ» به شمار می‌رود. و گفته شده است: مراد از «يَوْمَئِذٍ»، همان روزِ خداست؛ و نیز گفته‌اند:

«يَوْمَئِذٍ» خبر برای «المُلْک» است و «الحَقّ» صفت مبتداست. اما همهٔ این‌ها دیدگاه‌هایی سست و بی‌فایده است.