تفسیر آیهٔ ۱۹ سورهٔ فرقان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمٰا تَقُولُونَ فَمٰا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً وَ لاٰ نَصْراً » (پس معبودان، شما را در آنچه می‌گویید دروغگو شمردند؛ نه می‌توانید [عذاب را از خود] بگردانید و نه یاری‌ای بیابید) تا پایان آیه. این سخن از خدای متعال است که پس از بیزاری جستنِ معبودان از مشرکان، خطاب به آنان بیان می‌کند؛ اما سخنِ خودِ معبودان در آیهٔ پیشین با عبارتِ « وَ كٰانُوا قَوْماً بُوراً » (و گروهی تباه‌شدنی بودند) پایان یافته بود.

معنای آیه چنین است: معبودان، شما را در ادعایی که درباره‌شان می‌کردید دروغگو شمردند؛ اینکه می‌گفتید آنان معبودانی جز خدایند که گزند و بدی را از پرستندگان خود دور می‌سازند و یاری‌شان می‌کنند. اکنون که آنان شما را تکذیب کردند و الوهیت و ولایت را از خود نفی نمودند، شما پرستندگان نیز نمی‌توانید به پشتوانهٔ پرستش آن‌ها، عذاب را از خود برگردانید و نمی‌توانید به سبب آن‌ها کمکی برای خویشتن فراهم آورید.

مردد ساختن میان «صَرْف» (دفع و برگرداندنِ عذاب) و «نَصْر» (یاری رساندن)، گویا از این جهت است که اگر معبودان مستقلاً عذاب را از مشرکان دور کنند، «صرف» خواهد بود؛ و اگر دفعِ عذاب مستقل نباشد بلکه بخشی از سببِ رهایی باشند، «نصر» است.

قاریانِ دیگر جز عاصم (در روایت حفص)، کلمهٔ «يَسْتَطِيعُونَ» را با «یاء» (به صیغهٔ غایب) خوانده‌اند؛ این قرائت، نیکو و با سیاق آیه سازگار است و معنا بر اساس آن چنین می‌شود: معبودان، شما را در گفتارتان تکذیب کردند که می‌گفتید آنان خدایانی هستند که بدی را از شما دور می‌سازند یا یاری‌تان می‌کنند؛ و در پی این تکذیب روشن می‌شود که خودِ آن معبودان توانایی هیچ‌گونه دفع عذاب یا یاری‌رسانی‌ای به شما را ندارند.

سخن خدای متعال که: « وَ مَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذٰاباً كَبِيراً » (و هر کس از شما ستم کند، عذابی بزرگ به او می‌چشانیم)، مراد از «ستم» در آن، مطلقِ ستم و نافرمانی است، هرچند بستر آیاتِ پیشین، ستمِ خاص یعنی شرک بوده است. بنابراین عبارت « وَ مَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ » (و هر کس از شما ستم کند...) از قبیل نشاندنِ یک قانون عام و فراگیر به جای حکمی خاص است؛ و اگر مراد همان حکم خاص برای مشرکان بود، مقتضای کلام این بود که گفته شود: «و نذيقكم بما ظلمتم عذابا كثيرا» (و شما را به سزای ستمی که کردید عذابی بسیار می‌چشانیم)، چرا که همهٔ آنان به ستمِ شرک گرفتار و ستمکار بودند.

نکتهٔ این تعبیر، اشاره به آن است که حکم الهی نافذ و حتمی است و هیچ مانع یا بازدارنده‌ای ندارد؛ گویا گفته شده است: اگرچه معبودانْ شما را تکذیب کرده‌اند و توانِ هیچ دفع و یاری‌ای ندارند، اما حکم عام الهی—یعنی «مَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذٰاباً كَبِيراً» (هر کس از شما ستم کند عذابی بزرگ به او می‌چشانیم)—همچنان بر نفوذ و جریان خویش استوار است، هیچ مانعی جلوگیرش نیست و چیزی نمی‌تواند حکم را تغییر دهد؛ بنابراین شما بی‌تردید عذاب را خواهید چشید.