تفسیر آیهٔ ۵۴ سورهٔ نور

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَيْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ » (بگو: خدا را اطاعت کنید و از پیامبر فرمان برید؛ پس اگر روی گردانید، بر عهدهٔ او فقط همان وظیفه‌ای است که بر دوشش نهاده شده، و بر عهدهٔ شما نیز همان تکلیفی است که بر دوشتان گذاشته‌اند) تا پایان آیه. این سخن، فرمانی است به اطاعت از خدا در آنچه از دین فرو فرستاده، و فرمانی است به اطاعت از پیامبر در آنچه از جانب پروردگارشان برای آنان می‌آورد و در امور دین و دنیایشان بدان دستور می‌دهد. آغاز کردن سخن با عبارتِ «قُلْ» (بگو) اشاره به این دارد که همهٔ فرمان‌برداری‌ها از آنِ خداست؛ و آن را با سخنِ « وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ » (و از پیامبر اطاعت کنید) تأکید کرده است، بی‌آنکه بفرماید «و مرا اطاعت کنید»، چرا که فرمان‌برداری از پیامبر از آن جهت که فرمان‌برداری از پیامبر است، در حقیقت اطاعت از فرستندهٔ اوست، و با این بیان حجت تمام می‌شود.

و از همین رو در ادامهٔ سخن آورد:

نخست با این سخن که: « فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَيْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ »؛ یعنی اگر روی بگردانید و از اطاعتِ پیامبر سرپیچی کنید، این کار زیانی به پیامبر نمی‌رساند؛ چرا که بر دوش او تنها همان تکلیفی است که بر عهده‌اش نهاده شده و چیزی از آن متوجه شما نیست، و بر عهدهٔ شما نیز همان تکلیفی است که بر دوشتان گذاشته‌اند و چیزی از آن متوجه او نخواهد بود، زیرا همهٔ اطاعت‌ها از آنِ خدای پاک و منزه است.

و دوم با این سخن که: « وَ إِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا » (و اگر از او اطاعت کنید هدایت می‌شوید)؛ یعنی هرچند بر دوش هر یک از شما و او وظیفه‌ای جداگانه نهاده شده است، اما اگر از پیامبر اطاعت کنید رهنمون می‌شوید؛ زیرا آنچه او برای شما می‌آورد و آنچه بدان فرمانتان می‌دهد از جانب خدا و به فرمان اوست، و این اطاعت در حقیقت برای خداست و هدایت در آن نهفته است.

و سوم با این سخن که: «وَ مٰا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلٰاغُ الْمُبِينُ» (و بر دوش پیامبر جز رساندنِ آشکارِ پیام وظیفه‌ای نیست)؛ و این به‌منزلهٔ علّت‌آوری برای مطالب پیشین است، یعنی تکلیفی که بر دوش پیامبر نهاده شده تنها رساندنِ پیام است و بس؛ بنابراین اگر با آنچه رسانده مخالفت کنید آسیبی به او نمی‌رسد، و از آنجا که او فرستاده است و وظیفه‌ای جز رساندن پیام ندارد، اطاعت از او اطاعت از همان کسی است که او را فرستاده است، و هدایت شما در اطاعت از فرستندهٔ او، یعنی خدای پاک و منزه است.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور» دربارهٔ کلام خدای متعال که می‌فرماید: « فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَيْهِ مٰا حُمِّلَ-وَ عَلَيْكُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ » (پس اگر روی بگردانید، تنها بر عهدهٔ اوست آنچه بر دوشش نهاده شده و بر عهدهٔ شماست آنچه بر دوشتان نهاده شده)، ابن‌جریر، ابن‌قانع و طبرانی از علقمة بن وائل حضرمی، از سلمة بن یزید جُهَنی روایت کرده‌اند که گفت: به پیامبر خدا(ص) عرض کردم: به من خبر دهید اگر پس از شما حاکمانی بر ما مسلط شوند که حق واجب بر عهدهٔ ما را مطالبه کنند، اما حقی را که خداوند برای ما قرار داده است از ما دریغ دارند، آیا با آنان بجنگیم و با ایشان دشمنی ورزیم؟ پیامبر(ص) فرمود: «عليهم ما حملوا و عليكم ما حملتم» (بر عهدهٔ آنان همان است که بر دوششان نهاده شده و بر عهدهٔ شما نیز همان است که بر دوشتان گذاشته شده است).

می‌گویم: در همین معنا روایات دیگری نیز در آن کتاب نقل شده است؛ اما نباید تردید کرد که اسلام با آن روحیهٔ زنده‌کردن حق و نابودساختن باطل، هرگز اجازهٔ ولایت ستمگرانی را که آشکارا ستم می‌کنند نمی‌دهد، و سکوت و تن‌دادن به خواری و ستم‌کشی در برابر سرکشان و بدکاران را برای کسی که راهی به سوی اصلاح کار می‌یابد، روا نمی‌شمارد. امروزه در پژوهش‌های جامعه‌شناختی نیز روشن شده است که خودکامگیِ حاکمان و پیروی از هوس‌هایشان در فرمان‌روایی، از برانگیختن فتنه‌ها و برپاکردن جنگ‌ها در راه واداشتنِ آنان به حق و دادگری، پرخطرتر و زیان‌بارتر است.