تفسیر آیهٔ ۱۲ سورهٔ نور

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً وَ قٰالُوا هٰذٰا إِفْكٌ مُبِينٌ » (چرا هنگامی که آن را شنیدید، مردان و زنان مؤمن به خودشان گمان نیک نبردند و نگفتند این افترایی آشکار است؟!). این آیه سرزنشی است برای آنان؛ چرا که وقتی آن سخن را شنیدند، ردش نکردند و دربارهٔ کسی که متهم شده بود گمان نیک نبردند.

و این سخن که: « ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ » (مردان و زنان مؤمن به خودشان گمان نیک ببرند)، از قبیل آوردن اسم ظاهر به جای ضمیر است، و در اصل باید می‌فرمود: «ظننتم بأنفسكم» (به خودتان گمان نیک می‌بردید). دلیل تبدیل شدن ضمیر به وصف (ایمان)، نشان دادن علّت حکم است؛ زیرا ویژگی ایمان ذاتاً بازدارنده است و اهل خود را از زشتی و منکر در گفتار و کردار بازمی‌دارد. بنابراین کسی که به ایمان آراسته است باید به دیگر مؤمنان گمان نیک داشته باشد و از سخن گفتن دربارهٔ آنان بدون آگاهی دوری گزیند؛ چرا که همگی آنان در برخورداری از ایمان و پیامدها و آثار آن، مانند یک تن واحدند.

پس معنا چنین است: چرا هنگامی که آن دروغ بزرگ را شنیدید، به کسی که این اتهام به او زده شد گمان نیک نبردید؟! زیرا همگی شما مؤمنید و از یکدیگرید و متهم نیز از خود شماست، و بر مؤمن لازم است که به مؤمن دیگر گمان خیر داشته باشد و او را به آنچه بدان دانشی ندارد متهم نسازد.

و این سخن که: « قٰالُوا هٰذٰا إِفْكٌ مُبِينٌ » (و گفتند این دروغی آشکار است)؛ یعنی مردان و زنان مؤمن که همان شنوندگان بودند — یعنی شما — می‌گفتند: «این دروغی آشکار است»؛ زیرا خبری که گزارش‌دهنده‌اش به آن دانشی ندارد و ادعایی که مدعی برای آن شاهدی اقامه نکرده است، از نظر شرع محکوم به کذب است، چه در واقع راست باشد و چه دروغ. دلیل بر این مطلب، سخن خدای متعال در آیهٔ بعد است که می‌فرماید: « فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَدٰاءِ فَأُولٰئِكَ عِنْدَ اللّٰهِ هُمُ الْكٰاذِبُونَ » (پس چون شاهدان را نیاوردند، آنان نزد خدا همان دروغگویانند).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۱ تا ۲۶ با هم

در کتاب «الدر المنثور»، عبدالرزاق، احمد، بخاری، عبد بن حمید، مسلم، ابن جریر، ابن منذر، ابن ابی‌حاتم، ابن مردویه، و بیهقی در «شعب الایمان» از عایشه روایت کرده‌اند که گفت: ادامه در متن کامل

پیامبر خدا (ص) هرگاه قصد سفر می‌کرد، میان همسرانش قرعه می‌انداخت؛ قرعه به نام هر یک از آنان درمی‌آمد، پیامبر خدا (ص) او را همراه خود بیرون می‌بُرد. ادامه در متن کامل

در بازگشت چون به مدینه نزدیک شدیم، شبی اعلانِ کوچ دادند. همان دم که بانگ رحیل زدند، برخاستم و راه افتادم تا از لشکر فراتر رفتم. ادامه در متن کامل

صفوان بن مُعَطَّل سُلَمی، سپس ذَکوانی، پشت سر لشکر حرکت می‌کرد و شب‌هنگام راه افتاد (أَدْلَجَ: در تمام شب یا پایان آن راه پیمودند) و صبحگاه به جایگاه من رسید. ادامه در متن کامل

و کسی که سردستگی این بهتان و تهمت بزرگ (افک) را بر عهده داشت، عبد الله بن أُبَیّ بن سلول بود. ادامه در متن کامل

من و ام‌مسطح راه افتادیم و [پس از انجام کار] همراه با او به سوی خانه‌ام برگشتم، در حالی که دامن لباس‌هایمان را بالا زده بودیم (أشرعنا من ثیابنا: لباس‌هایمان را بالا گرفتیم). ادامه در متن کامل

پس او سخن اهل بهتان را به من خبر داد و بیماری‌ام بر بیماری افزوده شد. ادامه در متن کامل

چون به خانه‌ام بازگشتم، پیامبر خدا (ص) نزدم آمد، سلام داد و فرمود: «حالِ این بیمار شما چطور است؟» («كَيْفَ تِيكُمْ؟») گفتم: «آیا به من اجازه می‌دهید نزد پدر و مادرم بروم؟» — عایشه گفت: و من در آن هنگام می‌خواستم خبر را از جانب آن دو به یقین بدانم — گفت: پیامبر خدا (ص) به من اجازه داد و من نزد پدر و مادرم آمدم و به مادرم گفتم: «مادرجان! ادامه در متن کامل

و پیامبر خدا (ص) در هنگامی که نزول وحی به تأخیر افتاده بود، علی بن ابی‌طالب و اسامة بن زید را فراخواند تا با آن دو دربارهٔ جدایی از همسرش مشورت کند. ادامه در متن کامل

در آن روز پیامبر خدا (ص) برخاست و دربارهٔ عبد الله بن أُبَیّ دادخواهی کرد و خواستار آن شد که کسی عذر ایشان را در مجازات او بپذیرد؛ پس در حالی که بر منبر بود، فرمود: ادامه در متن کامل

«يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَعْذِرُنِي مِنْ رَجُلٍ بَلَغَنِي أَذَاهُ فِي أَهْلِ بَيْتِي»؛ ای گروه مسلمانان! ادامه در متن کامل

سعد بن معاذ انصاری برخاست و گفت: «ای پیامبر خدا، من دادِ تو را از او می‌ستانم؛ اگر از قبیلهٔ اوس باشد گردنش را می‌زنم، و اگر از برادرانمان از بنی‌خزرج باشد، به ما فرمان می‌دهی و فرمانت را به جای می‌آوریم.» پس سعد بن عباده که بزرگِ خزرج بود برخاست—و او پیش از آن مردی شایسته بود، ولی تعصب قبیله‌ای او را برانگیخت—و به سعد گفت: «به جانِ خدا سوگند دروغ گفتی! ادامه در متن کامل

عایشه گفت: تمام آن روز را گریستم؛ چندان که نه اشکم بند می‌آمد و نه خواب به چشمم می‌رفت. ادامه در متن کامل

در حالی که آن دو نزد من نشسته بودند و من می‌گریستم، زنی از انصار اجازهٔ ورود خواست؛ به او اجازه دادم، پس نشست و با من گریست. ادامه در متن کامل

چون پیامبر خدا (ص) سخنش را به پایان رساند، اشکم بازایستاد [یادداشت منبع: ۱) «قلص: اجتمع و انقبض»؛ جمع شد و بازایستاد]، تا آنجا که دیگر قطره‌ای از آن را احساس نمی‌کردم. ادامه در متن کامل

پس گفتم—در حالی که دختری کم‌سن‌وسال بودم و قرآنِ چندانی نمی‌خواندم—: «به خدا سوگند، به‌یقین می‌دانم که شما این سخن را شنیده‌اید، تا آنجا که در دل‌هایتان جای گرفته و باورش کرده‌اید؛ پس اگر به شما بگویم که بی‌گناهم—و خدا می‌داند که من بی‌گناهم—باورم نمی‌کنید، و اگر به کاری اعتراف کنم—در حالی که خدا می‌داند من از آن پاک و بی‌گناهم—حتماً حرفم را باور می‌کنید! ادامه در متن کامل

سپس رو برگرداندم و بر بسترم دراز کشیدم، در حالی که در آن هنگام می‌دانستم که بی‌گناهم و خداوند با بی‌گناهی‌ام مرا تبرئه خواهد کرد؛ ولی به خدا سوگند هرگز گمان نمی‌کردم که خداوند دربارهٔ من وحیی فرو فرستد که [در قرآن] خوانده شود، و شأن و جایگاه من در نظرم ناچیزتر از آن بود که خداوند درباره‌ام با فرمانی که تلاوت شود سخن بگوید؛ بلکه امید داشتم پیامبر خدا (ص) در خواب رؤیایی ببیند که خداوند به وسیلهٔ آن، بی‌گناهی‌ام را آشکار سازد. ادامه در متن کامل

عایشه گفت: به خدا سوگند پیامبر خدا (ص) هنوز از جای خویش برنخاسته بود و هیچ‌کس از اهل خانه بیرون نرفته بود که وحی بر ایشان فرود آمد؛ پس همان سختی و رنجِ شدیدی که هنگام نزول وحی بر ایشان عارض می‌شد فرا گرفتشان، تا آنجا که از سنگینی سخنی که بر ایشان نازل می‌شد، حتی در روزی زمستانی و سرد، عرق همچون دانه‌های مروارید از [چهرهٔ] ایشان فرو می‌ریخت. ادامه در متن کامل

چون خداوند این آیات را در بی‌گناهی من نازل کرد، ابوبکر—که به سبب خویشاوندیِ مِسْطَح بن أُثاثه با خود و به دلیل فقرش، به او انفاق می‌کرد—گفت: «به خدا سوگند، پس از آنچه دربارهٔ عایشه گفت، دیگر هرگز چیزی به مسطح انفاق نخواهم کرد!» پس خداوند نازل فرمود: « وَ لاٰ يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَ السَّعَهِ-أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبيٰ وَ الْمَسٰاكِينَ -إلي قوله- رَحِيمٌ » («و صاحبان فضل و توانگری از شما نباید سوگند یاد کنند که به خویشاوندان و مسکینان [انفاق] نکنند... ادامه در متن کامل

عایشه گفت: پیامبر خدا (ص) از زینب دختر جَحْش نیز دربارهٔ کار من می‌پرسید؛ پس فرمود: ادامه در متن کامل

«ای زینب، چه دانستی یا چه دیدی؟» پس گفت: «ای پیامبر خدا، گوش و چشمم را [از گناه و تهمت] پاس می‌دارم؛ به خدا سوگند جز خیر و نیکی از او ندانسته‌ام.» [عایشه] گفت: و او تنها کسی از همسران پیامبر (ص) بود که با من هم‌چشمی و برابری می‌کرد، اما خداوند او را با پرهیزگاری [از آلوده شدن به تهمت] نگاه داشت؛ ولی خواهرش حَمْنه به هواداری از او به ستیز برخاست، پس در میان اهل افک (تهمت‌زنندگان) که هلاک شدند، هلاک شد. ادامه در متن کامل

در پاسخ می‌گویم: در هیچ‌یک از این شانزده آیه دلالتی بر این معنا (پاک‌دامنی و برائت در واقعیت امر) وجود ندارد؛ بلکه این برائت واقعی تنها با همان دلیل عقلیِ پیش‌گفته ثابت می‌شود که بر پاک بودن ساحت و خاندان پیامبران از آلودگی به کار زشت دلالت دارد. ادامه در متن کامل

حق این است که برای رهایی از این اشکال، چاره‌ای جز این نیست که بگوییم آیهٔ قذف (حکم تهمت به پاک‌دامنان) پیش از ماجرای افک نازل نشده بود، بلکه پس از آن نازل شد؛ و علت درنگ و توقف پیامبر خدا (ص) این بود که این واقعه هنوز حکم الهی نداشت، ازاین‌رو در ماجرای افک در انتظار حکم آسمانی بود. ادامه در متن کامل

از روشن‌ترین دلایل بر این مطلب، روایتی است که می‌گوید پیامبر خدا (ص) در مسجد دربارهٔ تهمت‌زننده دادخواهی کرد، و سخنانی که سعد بن معاذ گفت، و مجادلهٔ سعد بن عباده با او، و اختلاف قبیلهٔ اوس و خزرج در حضور پیامبر خدا (ص). ادامه در متن کامل

اشکال سوم این‌که این روایات تصریح می‌کنند سازندگان و مروّجان افک، عبدالله بن اُبَیّ، مِسطَح، حسّان و حَمنه بودند؛ سپس نقل می‌کنند که پیامبر خدا (ص) بر عبدالله بن ابی دو حد جاری کرد و بر هر یک از مسطح، حسان و حمنه یک حد زد. ادامه در متن کامل

علی (ع) نزد پیامبر (ص) بازگشت و به ایشان عرض کرد: ای پیامبر خدا، هنگامی که مرا در پی کاری می‌فرستی، مانند میخ داغ در پشم (بی‌درنگ و پیش‌رونده) باشم یا درنگ و تحقیق کنم؟ ادامه در متن کامل

و در همان کتاب، در روایت عبیدالله بن موسی از احمد بن راشد از مروان بن مسلم از عبدالله بن بکیر آمده است که گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: فدایت شوم، آیا پیامبر خدا (ص) دستور به کشتن آن مرد قبطی داد در حالی که می‌دانست آن زن به او دروغ بسته است، یا نمی‌دانست؟ ادامه در متن کامل

می‌گویم: روایت‌های دیگری نیز وجود دارد که نشان می‌دهد جز او، دیگرانی هم در این تهمت با او هم‌دست بودند؛ و این جَریح، خادمی اخته برای ماریه بود که مُقَوقِس، فرمانروای مصر، او را همراه ماریه به پیامبر (ص) هدیه داد و با وی فرستاد تا به او خدمت کند. ادامه در متن کامل

این روایت‌ها خالی از اشکال و جای تأمل نیست: ادامه در متن کامل

نخست اینکه: داستانی که در آن‌ها آمده است با آیات انطباق نمی‌پذیرد، به‌ویژه این سخن خدا: « إِنَّ الَّذِينَ جٰاؤُ بِالْإِفْكِ » [نور: ۱۱] (همانا کسانی که آن دروغ بزرگ را ساختند...)، و این سخن او: « لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً » [نور: ۱۲] (چرا هنگامی که آن را… ادامه در متن کامل

مگر آنکه بگوییم این روایت‌ها در بیان داستان ناتوان و ناقص بوده‌اند. ادامه در متن کامل

و دوم اینکه: مقتضای این داستان و آشکار شدن پاکیِ ماریه، اجرای حد (بر تهمت‌زنندگان) بود، در حالی که حد اجرا نشد؛ و از این اشکال گریزی نیست مگر اینکه گفته شود آیهٔ قذف (مجازات تهمت زنا) مدتی پس از ماجرای افک نازل شده است. ادامه در متن کامل

آنچه سزاوار است با توجه به اشکال عدم اجرای حد — که چنان‌که دانستی، بر هر دو دسته از روایات وارد است — گفته شود، این است که آیات افک پیش از آیهٔ حد قذف نازل شد، و با نزول آیات افک، جز بی‌گناهیِ متهم در صورت اقامه نشدن شهادت و نیز تحریم قذف، حکمی تشریع نشد. ادامه در متن کامل

اگر حد تهمت‌زننده پیش از ماجرای افک تشریع شده بود، مجوزی برای به تأخیر انداختن آن به مدتی درخور توجه و انتظار برای وحی وجود نداشت و هیچ‌یک از تهمت‌زنندگان از آن رهایی نمی‌یافت؛ و اگر با نزول آیات افک تشریع شده بود، در لابلای این آیات به آن اشاره می‌شد، یا دست‌کم این آیات به آیهٔ قذف پیوسته می‌بود، در حالی که هر کس با… ادامه در متن کامل

و اگر بر کسی که به همسران پیامبر (ص) تهمت بزند دو حد واجب می‌بود، با توجه به تشدید، لعنت و تهدید به عذابی که در آیات افک برای تهمت‌زنندگان آمده است، حتماً در لابلای این آیات به آن اشاره می‌شد. ادامه در متن کامل

و این اشکال بر فرضِ نزول آیهٔ قذف هم‌زمان با نزول آیات افک شدیدتر می‌شود؛ زیرا لازمه‌اش آن است که در عمل نیاز به حکم دو حد پیش بیاید، ولی حکم یک حد نازل شود. ادامه در متن کامل