تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ » (و کسانی که امانت‌ها و پیمان خود را رعایت می‌کنند). «الأمانة» در اصل مصدر است و چه‌بسا به معنای چیزی باشد که به امانت سپرده شده، مانند مال و نظیر آن؛ و همین معنا در آیه مراد است. شاید جمع آمدنِ آن برای دلالت بر انواع امانت‌هایی باشد که میان مردم دست‌به‌دست می‌شود. گاه نیز گفته شده که «امانات» شامل هر تکلیف الهی است که به انسان سپرده شده، و شامل اعضا، اندام‌ها و توانایی‌هایی است که در اختیار او گذاشته‌اند تا آن‌ها را در مسیر رضای الهی به کار گیرد، و همچنین شامل اموال و دیگر چیزهایی است که مردم به او سپرده‌اند؛ ولی این سخن، هرچند از نگاه تحلیل و فراگیر کردن معنا درست است، با توجه به ظاهرِ لفظ بعید می‌نماید.

«عهد» در عرف شرع، چیزی است که با صیغهٔ عهد بر عهده گرفته می‌شود و همتای نذر و سوگند است. و ممکن است مراد از آن، هر تکلیفی باشد که متوجه مؤمن است؛ زیرا خدای پاک و منزه ایمانِ مؤمن را عهد و پیمانی از سوی او بر پایبندی به تکالیف الهی دانسته و فرموده است: «أَ وَ كُلَّمٰا عٰاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ» (آیا هر بار که پیمانی بستند، گروهی از آنان آن را دور افکندند؟؛ بقره: ۱۰۰)، و می‌فرماید: «وَ لَقَدْ كٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ يُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ» (و پیش از این قطعاً با خدا عهد بسته بودند که پشت نکنند؛ احزاب: ۱۵). چه بسا ارادهٔ همین معنا سبب مفرد آمدنِ «عهد» شده باشد؛ چرا که یک ایمان واحد، همهٔ تکالیف را در قالب عهدی یگانه گرد می‌آورد.

«رعایت» به معنای پاسداری و حفظ است. و گفته‌اند: ریشهٔ «رعی» نگهداریِ حیوان است، خواه با خوراک دادنی که جانش را حفظ کند و خواه با دور راندن دشمن از آن، و سپس در مطلقِ نگهداری به کار رفته است (پایان سخن او). اما شاید عکس این مطلب به درستی نزدیک‌تر باشد.

خلاصه آنکه آیه مؤمنان را به پاسداری از امانت‌ها در برابر خیانت و نگهداری از پیمان در برابر شکستن توصیف می‌کند. سزاوارِ ایمان نیز همین است که به این کار فرابخواند؛ زیرا در ایمان، آرامش، ثبات و اطمینان نهفته است. از این رو، هرگاه کسی در امانتی که نزد مؤمن سپرده یا پیمانی که با او بسته به او اعتماد کند و این کار را قطعی سازد، مؤمن بر سر آن استوار می‌ماند و با خیانت یا پیمان‌شکنی دچار تزلزل نمی‌شود.