تفسیر آیهٔ ۶۸ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ يَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ » (آیا در این گفتار نیندیشیده‌اند، یا چیزی نزد آنان آمده که نزد پدران نخستینشان نیامده بود؟). این آیه آغازِ باطل‌کردنِ بهانه‌های آنان در روی‌گردانی از قرآنی است که برای هدایتشان فرود آمده، و بستنِ راه عذرتراشی در نپذیرفتن دعوتِ حقّی که پیامبر (ص) بدان قیام فرمود.

در عبارتِ « أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ » (آیا در این گفتار نیندیشیده‌اند؟)، استفهام برای انکار است؛ و الف و لام در « اَلْقَوْلَ » برای عهد (اشاره به کلامی معیّن) است و مراد از آن، همان قرآنی است که بر آنان تلاوت می‌شود. این سخن، فرع بر مطلب پیشین است که بیان می‌کرد آنان در غفلت از قرآن بودند و سرگرمی‌هایی داشتند که بازشان می‌داشت؛ و معنا این است: آیا با اینکه در چنان وضعیتی بودند، در این سخنی که بر آنان خوانده می‌شود نیندیشیدند تا بدانند از نزد خداوند و حق است، و در نتیجه بدان ایمان بیاورند؟!

و در عبارتِ « أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ يَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ » (یا مگر چیزی برایشان آمده که برای پدران پیشینِ آنها نیامده بود؟)، کلمهٔ «أَمْ» در این جمله و در جمله‌های پس از آن، «منقطعه» و به معنای اِضراب (عدول و انتقال از مطلبی به مطلب دیگر، به معنای «بلکه») است؛ و معنا چنین است: بلکه آیا چیزی به سراغشان آمده که برای نیاکان نخستینشان نیامده بود، تا امری بی‌سابقه و بدعت‌آمیز باشد که باید انکارش کرد و از آن پرهیخت؟!

و هرچند نوظهور و بی‌سابقه بودنِ یک پدیده و ناشناخته‌بودنش برای گذشتگان، به طور کلّی مستلزمِ باطل و ناحق بودنش نیست، امّا رسالت الهی از آنجا که برای هدایت است، اگر راست و درست باشد، در حقّ همگان ضرورت می‌یابد؛ بنابراین اگر برای پیشینیان نیامده بود، دلیلی قاطع بر بطلان آن می‌شد (در حالی که پیامبران برای آنان نیز آمده بودند).