تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ هُمْ لِلزَّكٰاهِ فٰاعِلُونَ »؛ «و آنان که زکات را به جای می‌آورند». یاد کردن از زکات در کنار نماز، قرینه‌ای است بر اینکه مراد از آن، همان انفاقِ مالی است، نه پاک‌سازیِ جان از رذایل اخلاقی؛ و چه بسا مقصود از زکات، معنای مصدریِ آن یعنی پاک کردن مال با انفاق کردن از آن باشد، نه خودِ آن مقداری که از مال پرداخته می‌شود. زیرا این سوره مکی است و تشریعِ زکاتِ معهود در اسلام (احکامِ شناخته‌شدهٔ فقهی) در مدینه انجام گرفت؛ سپس واژهٔ زکات بر اثر غلبهٔ کاربرد، نامِ ویژه‌ای برای همان مقدار معینِ پرداخت‌شده از مال گردید.

با این بیان، پیوندِ واژهٔ « لِلزَّكٰاهِ » با کلمهٔ « فٰاعِلُونَ » درست و استوار می‌شود؛ و معنا چنین می‌گردد: «کسانی که به انفاق مالی اقدام می‌کنند». اما اگر مقصود از زکات، همان خودِ مالِ پرداختی می‌بود، وصل شدنش به «فٰاعِلُونَ» درست درنمی‌آمد؛ زیرا مالی که پرداخت می‌شود «فعل» و عمل نیست تا به «فاعل» نسبت داده شود. از همین رو، برخی از کسانی که زکات را به این معنا گرفته‌اند، واژهٔ «تأدیه» (پرداخت) را در تقدیر گرفته و عبارت را این‌گونه فرض کرده‌اند: «و کسانی که پرداختِ زکات را انجام می‌دهند». همچنین به همین دلیل بود که گروهی دیگر برای فرار از پیوند خوردنِ « لِلزَّكٰاهِ » به « فٰاعِلُونَ »، زکات را به پاک‌سازی نفس از اخلاق ناپسند تفسیر کردند.

در تعبیرِ « لِلزَّكٰاهِ فٰاعِلُونَ » (زکات را به انجام می‌رسانند)، به جای اینکه بفرماید «للزکاة مؤدون» (پردازندگان زکاتند) یا عبارتی هم‌معنای آن، نشانه‌ای از اهتمام و توجه ویژهٔ آنان به زکات نهفته است؛ درست مانند کسی که به او فرمان نوشیدن آب می‌دهند؛ اگر بگوید: «من می‌نوشم» (إنی شارب)، تنها از عمل خبر داده است، اما اگر بخواهد اهتمامِ کاملِ خود را به انجام دادنِ این کار برساند، می‌گوید: «من به جا می‌آورم و انجامش می‌دهم» (إنی فاعل).

حقِ ایمان به خدا نیز این است که انسان را به این انفاق مالی فرا بخواند؛ زیرا آدمی هرگز به کمال خوشبختی خود نمی‌رسد مگر در جامعه‌ای سعادتمند که هر صاحب‌حقی در آن به حقِ خویش دست یابد، و هیچ جامعه‌ای روی سعادت را نخواهد دید مگر هنگامی که فاصله‌های طبقاتی در برخورداری از مزایای زندگی و امکانات زیستی به هم نزدیک شود؛ و بی‌گمان انفاق مالی به تهیدستان و بینوایان، از نیرومندترین راه‌ها برای رسیدن به این مقصود است.