تفسیر آیهٔ ۷۲ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِذٰا تُتْليٰ عَلَيْهِمْ آيٰاتُنٰا بَيِّنٰاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكٰادُونَ يَسْطُونَ » (و هنگامی که آیات روشن ما بر آنان خوانده می‌شود، در چهره‌های کافران اثر انکار را می‌شناسی، نزدیک است هجوم آورند)... واژهٔ «مُنکَر» مصدر میمی به معنای انکار است و مقصود از شناختن انکار در چهره‌هایشان، دریافتن اثر انکار و ناخشنودی در سیمای آنان است. و «يَسْطُونَ » از ریشهٔ «سطوت» است که به فرمودهٔ مجمع‌البیان: آشکار کردن حالتی ترسناک برای ترساندن است؛ گفته می‌شود «سَطا عَلَيهِ، يَسطو، سَطوَةً وَ سَطاعَةً» (بر او یورش برد و چیره شد) و به آن فرد، «مَسْطُوّ عَلَيه» (مورد هجوم واقع‌شده) می‌گویند؛ و «سطوه» و «بطشه» (گرفتن با قهر و قدرت) به یک معنایند. پایان کلام مجمع‌البیان.

و معنای آیه چنین است: و هنگامی که آیات ما بر آنان تلاوت می‌شود — در حالی که دلالت‌هایی کاملاً روشن دارند — در چهره‌های کسانی که کفر ورزیده‌اند نشانهٔ انکار را می‌شناسی و می‌بینی، و از شدت خشمی که گریبان‌گیرشان می‌شود، نزدیک است با قهر و غلبه بر کسانی که آیات ما را بر آنان می‌خوانند یورش ببرند.

و سخن خدای متعال: «قُلْ أَ فَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِكُمُ » (بگو: آیا شما را به چیزی بدتر از این خبر دهم؟)، نتیجه‌گیری از انکار آنان و پرهیزشان از شنیدن قرآن است؛ یعنی بگو: آیا شما را از چیزی آگاه کنم که از این قرآن—که آن را بد می‌شمارید و از شنیدنش پروا می‌کنید و دوری می‌گزینید—بدتر است؟ آیا شما را از آن باخبر سازم تا اگر اهل پروایید، از آن پروا کنید؟

و سخن خدای متعال: «النّٰارُ وَعَدَهَا اللّٰهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ » (همان آتش که خداوند آن را به کفرپیشگان وعده داده است، و چه بد جایگاهی است!)، بیانِ آن امر بدتر است؛ یعنی آنچه از این بدتر است، آتش دوزخ است؛ و عبارتِ «وَعَدَهَا اللّٰهُ » (خداوند آن را وعده داده است...) تا پایان آیه، بیانگر این است که چرا آن آتش بدتر است.