تفسیر آیهٔ ۳۱ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «حُنَفٰاءَ لِلّٰهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّٰهِ فَكَأَنَّمٰا خَرَّ مِنَ السَّمٰاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ » تا پایان آیه (در حالی که حق‌گرایان و تسلیم‌شدگانِ خالص برای خدا باشید، بی‌آنکه به او شرک آورید؛ و هر کس به خدا شرک ورزد، چنان است که گویی از آسمان فروافتاده و پرندگان او را در هوا می‌ربایند...)؛ «حنفاء» جمع «حنیف» است، و حنیف کسی است که از کناره‌ها و انحرافات به نقطهٔ مرکزی و اصلِ میانه متمایل شده است.

و «حنیف بودنِ آنان برای خدا» به این معناست که از غیرِ او، یعنی خدایان دروغین، روی گردانده و به‌سوی او گرایش یافته‌اند؛ از این رو با سخنِ دیگرِ آیه یعنی «غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ » (بی‌آنکه برای او شریکی قرار دهید) از نظر معنا یکی می‌شود.

این دو عبارت، یعنی سخن خداوند: «حُنَفٰاءَ لِلّٰهِ » (حق‌گرایان برای خدا) و «غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ » (بدون شریک قرار دادن برای او)، حال برای فاعلِ «فَاجْتَنِبُوا » (دوری گزینید) هستند؛ یعنی: از نزدیکی جستن به بت‌ها و بردن نام آن‌ها هنگام قربانی دوری گزینید، در حالی که از هر چه جز اوست به‌سوی او روی آورده‌اید و در حجّ خود برایش شریکی قرار نمی‌دهید؛ زیرا مشرکان در حج با این سخن لبیک می‌گفتند: «لبيك لا شريك لك إلا شريكا هو لك تملكه و ما ملك» (لبیک، تو را شریکی نیست مگر شریکی که برای خودِ توست، تو مالک او و دارایی‌هایش هستی).

و سخن خدای متعال: «وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّٰهِ فَكَأَنَّمٰا خَرَّ مِنَ السَّمٰاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ » (و هر کس به خدا شرک آورد، چنان است که گویی از آسمان فروافتاده و پرندگان او را می‌ربایند)؛ یعنی پرنده با سرعت او را برمی‌گیرد. خداوند انسان مشرک را در شرک‌ورزی‌اش و سقوط او به واسطهٔ آن از والاترین درجات انسانیت به پرتگاه گمراهی—به گونه‌ای که شیطان او را شکار می‌کند—به کسی تشبیه فرموده است که از آسمان سقوط کند و پرندگان شکاری او را در هوا بربایند.

و فرمودهٔ پروردگار: «أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكٰانٍ سَحِيقٍ » (یا بادی تند او را به جایی بس دور بیفکند)، یعنی مکانی در نهایتِ دوری؛ و این جمله بر «فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ » عطف شده و تشبیه دیگری از جهت دوری و سقوط است.