تفسیر آیهٔ ۲۴ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ هُدُوا إِلَي الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِليٰ صِرٰاطِ الْحَمِيدِ » (و به سوی سخن پاکیزه راهنمایی شده‌اند و به راهِ آن ستوده هدایت یافته‌اند). گفتار پاکیزه سخنی است که هیچ پلیدی در آن نباشد، و سخن پلید همان باطل با تمام گونه‌هایش است؛ و تمام سخن پاکیزه را کلام الهی گرد آورده است: خدای متعال در گزارش از بهشتیان می‌فرماید: «دَعْوٰاهُمْ فِيهٰا سُبْحٰانَكَ اللّٰهُمَّ وَ تَحِيَّتُهُمْ فِيهٰا سَلاٰمٌ وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِينَ» (یونس: ۱۰؛ دعایشان در آنجا این است که: «بارالها، تو پاک و منزهی!» و درودشان در آنجا «سلام» است و پایان دعایشان این است که: «ستایش مخصوص خدایی است که پروردگار جهانیان است»). پس هدایت آنان به سخن پاکیزه، به معنای آسان و میسر ساختن آن برای ایشان است؛ و هدایتشان به راه خدای ستوده (که «حمید» از نام‌های خدای متعال است) به این معناست که از آنان جز کار پسندیده سر نمی‌زند، همان‌گونه که جز سخن پاکیزه از ایشان صادر نمی‌شود.

میان این آیه و کلام الهی که فرمود: «كُلَّمٰا أَرٰادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهٰا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهٰا وَ ذُوقُوا عَذٰابَ الْحَرِيقِ » (حج: ۲۲؛ هر بار که بخواهند از شدت اندوه از آن بیرون آیند، بدان بازگردانده می‌شوند و [به آنان گفته می‌شود:] عذاب سوزان را بچشید)، تقابلی آشکار وجود دارد.

بحث روایی

و در تفسیر قمی درباره فرموده خدا: «وَ هُدُوا إِلَي الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ » (و به سوی سخن پاکیزه راهنمایی شدند) آمده است: [امام] فرمود: توحید و اخلاص؛

و [درباره فرموده خدا:] «وَ هُدُوا إِليٰ صِرٰاطِ الْحَمِيدِ » (و به سوی راه خداوند ستوده راهنمایی شدند).

فرمود: «الولاية» (منظور از آن، ولایت است).

می‌گویم: در کتاب «المحاسن» نیز با سند آن از ضَریس، روایتی با همین معنا از امام باقر (علیه‌السلام) نقل شده است.

و در «مجمع‌البیان» از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) روایت شده است که فرمود: «ما أحد أحب إليه الحمد من الله عز ذكره» (هیچ‌کس نیست که ستایش نزد او دوست‌داشتنی‌تر از خداوند، بلندمرتبه باد یاد او، باشد).