تفسیر آیهٔ ۱۶ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ كَذٰلِكَ أَنْزَلْنٰاهُ آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ يَهْدِي مَنْ يُرِيدُ » (و این‌گونه آن را به‌صورت آیاتی روشن نازل کردیم، و خدا هر که را بخواهد هدایت می‌کند).
پیش از این بارها گذشت که این شیوه، از قبیل تشبیه کلی به فرد خود با ادعای مغایرت است تا نشان دهد حکمی که در این فرد هست، در سایر افراد آن کلی نیز جاری است؛ درست مانند کسی که به زید و عمرو در حالی که سخن می‌گویند و با دو پای خود راه می‌روند اشاره کند و بگوید: «انسان این‌گونه است»، یعنی حکم سخن گفتن و با پا راه رفتن در همهٔ افرادِ انسان جریان دارد. بنابراین، معنای سخن خدا: «وَ كَذٰلِكَ أَنْزَلْنٰاهُ آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ » (و این‌گونه آن را به‌صورت آیاتی روشن نازل کردیم) این است که قرآن را فرو فرستادیم در حالی که آیاتی با دلالت‌های روشن است، چنان‌که در آیات پیشین از همین سوره دیدیم.

و فرمودهٔ او: «وَ أَنَّ اللّٰهَ يَهْدِي مَنْ يُرِيدُ » (و اینکه خدا هر که را بخواهد هدایت می‌کند)، خبر برای مبتدای محذوف است؛ یعنی: حقیقت امر این است که خدا هر کس را بخواهد هدایت می‌کند، و اما کسی را که نخواهد هدایت نماید، هیچ راهنمایی برای او نخواهد بود. ازاین‌رو صرفِ روشن بودن آیات برای هدایت کسی که آن را می‌شنود یا در آن درنگ می‌کند کافی نیست، مگر آنکه خدا هدایتش را اراده کرده باشد.

برخی نیز گفته‌اند: این جمله عطف بر ضمیر «أَنْزَلْنٰاهُ » است و تقدیر عبارت چنین خواهد بود: «و كذلك أنزلنا أن الله يهدي من يريد» (و این‌گونه نازل کردیم که خدا هر که را بخواهد هدایت می‌کند)؛ با این حال، وجه نخست در پیوند با آغاز آیه روشن‌تر است و همین آشکارتر به نظر می‌رسد.