تفسیر آیهٔ ۱۱۲ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «قٰالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَ رَبُّنَا الرَّحْمٰنُ الْمُسْتَعٰانُ عَليٰ مٰا تَصِفُونَ » (گفت: پروردگارا، به حق داوری کن؛ و پروردگار ما همان بخشنده‌ای است که در برابر آنچه وصف می‌کنید از او یاری خواسته می‌شود).

ضمیر در «قٰالَ» به پیامبر(ص) برمی‌گردد و آیه، سخن پیامبر(ص) را پس از دعوت مشرکان به حق، و انکار و روی‌گردانیِ آنان حکایت می‌کند؛ گویی آن حضرت چون آنان را دعوت فرمود و رسالت خویش را ابلاغ کرد، اما آنان انکار ورزیدند و بر سرکشی خود پای فشردند، با انابه و بازگشت به درگاه الهی از آنان روی برتافت و عرضه داشت: «رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ » (پروردگارا، به حق داوری کن). مقید کردنِ داوری به «حق»، برای توضیح است نه احتراز (جدا کردن داوری ناحق)؛ زیرا داوریِ خدای متعال همواره چیزی جز حق نیست. بنابراین گویی فرموده است:

پروردگارا، به داوریِ برحقّ خود حکم فرما؛ و منظور، آشکار شدنِ حق است به سود هر کس یا به زیان هر کس که باشد.

سپس آن حضرت به سوی مشرکان رو کرد و فرمود: «وَ رَبُّنَا الرَّحْمٰنُ الْمُسْتَعٰانُ عَليٰ مٰا تَصِفُونَ » (و پروردگار ما همان بخشنده‌ای است که در برابر آنچه وصف می‌کنید از او یاری خواسته می‌شود). گویی با این کلام به سببِ روی‌گردانی خود از آنان، بازگشتش به درگاه خدای پاک و منزه، و درخواست داوریِ به‌حق اشاره می‌کند؛ زیرا خدای پاک و منزه، پروردگارِ او و پروردگارِ همگیِ آنان است، پس این حقِّ اوست که میان بندگان خویش داوری فرماید. او بسیار بخشنده و رحیم است و درخواست‌کننده‌ای را که به سویش بازگردد ناامید نمی‌سازد؛ هموست که داوری می‌کند و هیچ‌کس نمی‌تواند حکمش را رد کند، و با کلمات و تدبیرهای خود حق را استوار و باطل را نابود می‌سازد. از این رو پیامبر(ص) با سخنِ خویش: «رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ » (پروردگارا، به حق داوری کن)، به همان کسی پناه برد که پروردگارِ او و پروردگارِ آنان است، و به برکتِ رحمتش از او خواست که به حق داوری فرماید، و در برابر توصیف‌های باطلِ آنان از او یاری طلبید؛ توصیف‌هایی که در آن آیین دروغین خود را به کمال می‌ستودند و دینِ حق را با نسبت‌هایی طعنه می‌زدند که دین خدا از همهٔ آن‌ها پاک و مبرّاست.

با آنچه گذشت، برخی از لطایف و نکته‌های واژگانیِ این آیهٔ شریفه روشن شد؛ نکاتی مانند التفات (تغییر سیاق) از خطاب به غیبت در کلمهٔ «قٰالَ»، و تعبیر از خدای متعال در آغاز با «رَبِّي» (پروردگار من) و در ادامه با «رَبُّنَا» (پروردگار ما)، و توصیف او به «الرَّحْمٰن» (بخشایشگر) و «الْمُسْتَعَان» (پناه‌گاه و یاری‌خواسته)، و دیگر ظرافت‌هایی از این دست.