تفسیر آیهٔ ۲۲۶ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ» (برای کسانی که سوگند می‌خورند با همسرانشان همبستر نشوند...) تا آخر آیه؛ «ایلاء» از ریشهٔ «ألیه» به معنای سوگند است، و در اصطلاح شرع در خصوص سوگند شوهر مبنی بر اینکه از روی خشم و برای آسیب رساندن با همسرش همبستر نشود غلبه یافته است و در این آیه نیز همین معنا مراد است. «تربّص» به معنای انتظار کشیدن و «فَیء» به معنای بازگشت است.

و در فرمودهٔ خدای متعال: «فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» (بی‌گمان خدا آمرزنده و مهربان است)، دلالتی است بر اینکه اگر بازگشت (فَیء) رخ دهد، کیفری بر ایلاء نخواهد بود. اما کفاره حکمی شرعی است که آمرزش نمی‌پذیرد (ساقط‌شدنی نیست)؛ خدای متعال می‌فرماید: «لاٰ يُؤٰاخِذُكُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمٰانِكُمْ وَ لٰكِنْ يُؤٰاخِذُكُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمٰانَ فَكَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَهِ مَسٰاكِينَ» تا پایان آیه (مائده: ۸۹) (خدا شما را به‌خاطر سوگندهای بیهوده‌تان مؤاخذه نمی‌کند، ولی به‌خاطر سوگندهایی که استوار بسته‌اید بازخواست می‌کند؛ پس کفارهٔ آن خوراک دادن به ده بینواست...).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۲۶ و ۲۲۷ با هم

ظاهر امر این است که متعدی شدن «ایلاء» (سوگند شوهر بر ترک همخوابگی با همسر) با حرف «مِن»، به سبب متضمن بودن معنای دوری گزیدن و مانند آن است؛ از این رو می‌رساند که سوگند بر خودداری از نزدیکی واقع شده است. معین شدن مهلت انتظار به چهار ماه نیز به همین نکته اشاره دارد؛ زیرا این مدت، همان بازهٔ زمانیِ تعیین‌شده در شرع برای نزدیکیِ واجب است. از همین جا دانسته می‌شود که مقصود از تصمیم بر طلاق، تصمیمی همراه با اجرای آن است؛ و پایان یافتن آیه با کلام خدای متعال: «فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ» (بی‌گمان خدا شنوا و داناست) نیز همین معنا را تداعی می‌کند، چرا که شنیدن تنها به طلاقی تعلّق می‌گیرد که واقع شود، نه به صرف تصمیم گرفتن بر آن.

بنابراین معنا چنین است: کسی که در مورد همسرش ایلاء کند، حاکم شرع چهار ماه به او مهلت می‌دهد؛ پس اگر به حق زناشویی که همان همخوابگی است بازگردد و کفاره بدهد و نزدیکی کند، کیفری متوجه او نیست؛ و اگر تصمیم بر طلاق بگیرد و آن را واقع سازد، این نیز راه رهایی دیگر است؛ و خدا شنوا و داناست.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۲۶ و ۲۲۷ با هم

و در کافی، همچنین از امام باقر و امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: «إذا آلى الرجل أن لا يقرب امرأته- فليس لها قول و لا حق في الأربعة أشهر، و لا إثم عليه في الكف عنها في الأربعة أشهر، فإن مضت الأربعة أشهر قبل أن يمسها- فما سكتت و رضيت فهو في حل و سعة، فإن رفعت أمرها قيل له: إما أن تفيء فتمسها و إما أن تطلق، و عزم الطلاق أن يخلي عنها، فإذا حاضت و طهرت طلقها، و هو أحق برجعتها ما لم يمض ثلاثة قروء، فهذا الإيلاء الذي أنزل الله في كتابه و سنة رسول الله» (هرگاه مرد سوگند بخورد که به همسرش نزدیک نشود، زن در این چهار ماه سخن و حقّی ندارد، و در این چهار ماه به‌خاطر خودداری از نزدیکی با او گناهی متوجه مرد نیست. پس اگر چهار ماه سپری شد پیش از آنکه با او همبستر شود، تا زمانی که زن خاموش باشد و رضایت دهد، مرد در گشایش و آزادی است. اما اگر زن ماجرا را به دادخواهی نزد حاکم ببرد، به مرد گفته می‌شود: یا بازگرد و با او همبستر شو و یا طلاق بده. و تصمیم بر طلاق آن است که زن را به حال خود واگذارد، و چون حیض شد و پاک گردید، طلاقش دهد؛ و تا زمانی که سه پاکی نگذشته باشد، مرد به رجوع به او سزاوارتر است. این است همان ایلائی که خدا در کتابش نازل فرموده و سنت پیامبر خداست).

و در همان کتاب، همچنین از امام صادق (ع) در حدیثی آمده است: «و الإيلاء أن يقول: و الله لا أجامعك كذا و كذا- أو يقول: و الله لأغيظنك ثم يغاظها» تا پایان حدیث (و ایلاء این است که بگوید: به خدا سوگند، فلان و فلان مدت با تو نزدیکی نمی‌کنم؛ یا بگوید: به خدا سوگند تو را خشمگین خواهم ساخت و سپس در پی خشمگین کردن او برآید...).

می‌گویم: دربارهٔ جزئیات و احکام خاص ایلاء (سوگند بر ترک آمیزش با همسر) و پاره‌ای از مسائل وابسته به آن، میان اهل سنت و شیعه اختلاف است، و این بحثی فقهی است که در کتاب‌های فقه آمده است.