تفسیر آیهٔ ۶ سورهٔ کهف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَلَعَلَّكَ بٰاخِعٌ نَفْسَكَ عَليٰ آثٰارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهٰذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً » (شاید تو از شدت اندوه بر پی‌آمدهای سرکشیِ آنان، اگر به این سخن ایمان نیاورند، جان خود را هلاک سازی!).

«بخوع» و «بخع» به معنای کشتن و هلاک کردن است؛ «آثار» ردّ پای رهگذران بر زمین است؛ «أسف» اندوه شدید است؛ و مراد از «این حدیث»، قرآن است.

این آیه و دو آیهٔ پس از آن، در مقام تسلیت دادن به پیامبر (ص)، دلداری دادن به ایشان و آرامش بخشیدن به خاطرِ شریفشان است. حرف «فاء» [در آغاز آیه] نشان می‌دهد که این سخن فرع بر کفر و انکارِ آنان نسبت به آیات خداست؛ انکاری که از آیات پیشین فهمیده می‌شود. معنای آیه چنین است: بیم آن می‌رود که پس از روی‌گردانیِ آنان از قرآن و پشت کردنشان به تو، از شدّت اندوه جانت را تباه سازی. و خداوند روی‌گردانی و پشت کردنِ آنان را با تعبیر «عَليٰ آثٰارِهِمْ» (در پیِ آنان / بر ردّ پای آنان) نشان داده، که نوعی استعاره است.

بحث روایی

در تفسیر قمی، در حدیث ابوالجارود از امام باقر (ع) روایت شده است که دربارهٔ کلام الهی: «فَلَعَلَّكَ بٰاخِعٌ نَفْسَكَ» فرمود: «قاتل نفسك على آثارهم»؛ یعنی شاید جان خود را در پیِ [ایمان نیاوردنِ] آنان هلاک سازی؛ و دربارهٔ «أَسَفاً» فرمود: یعنی «حزناً» (از روی اندوه).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۶ تا ۸ با هم

حاصل معنای آیه چنین است: دلتنگ مباش و بر آنان اندوه مخور که چرا از دعوت هشداردهنده و نویدبخش تو روی گرداندند و به برخورداری از کالاهای زندگی سرگرم شدند؛ زیرا آنان نه پیشی گیرنده‌اند و نه می‌توانند خدا را ناتوان سازند. حقیقتِ این زندگی‌شان تنها نوعی تسخیر الهی است: ما آنان را در زمین سکونت دادیم، سپس آنچه را بر زمین است زینتی قرار دادیم تا بیننده شیفته‌اش شود و جان‌هایشان بدان وابسته گردد، و بیازماییمشان که کدام‌یک نیکوکارترند؛ و همانا ما عین همین چیزی را که برایشان آراسته شده است، مانند خاکی خشک و بی‌گیاه (صعید جُرُز) خواهیم گردانید که نه گیاهی در آن باشد و نه چیزی که دل به آن رغبت کند. پس خدای پاک و منزه ایمان آوردنِ همهٔ آنان را نخواسته است تا با کفر ورزیدنشان به این کتاب و ادامه‌دادن به گمراهی‌شان مغلوب گردد و تو از شدّت اندوه، در پیِ آنان جانت را تباه سازی؛ بلکه خداوند دربارهٔ آنان آزمون و امتحان را خواسته است، و خدای پاک و منزه بر هر آنچه بخواهد و اراده کند چیره و پیروز است.