تفسیر آیهٔ ۴۶ سورهٔ حجر

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۵ و ۴۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنّٰاتٍ وَ عُيُونٍ ادْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِينَ » (بی‌تردید پرهیزگاران در باغ‌ها و چشمه‌سارانند؛ با سلامت و ایمنی به آن درآیید). یعنی آنان در باغ‌ها و چشمه‌هایی جای دارند و به ایشان گفته می‌شود: با سلام و درودی وصف‌ناپذیر که به کنه ستایش آن نتوان رسید وارد آن شوید، در حالی که از هر گزند و آسیبی در امانید.

خداوند سبحان چون حکم قطعی خویش را درباره گمراهانی که از ابلیس پیروی کردند یاد فرمود، پاداشی را نیز که درباره پرهیزگاران مقرر فرموده، یعنی بهشت را، بیان کرد. در سخنان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله تقوا به «پرهیز از حرام‌های خدا» معنا شده است، و در کلام خدای متعال مژده بهشت به آنان فراوان تکرار گردیده است؛ بنابراین متقین (پرهیزگاران) مفهومی عام‌تر از مخلصین (بندگان خالص‌شده برای خدا) دارند.

و اما این سخن که گفته‌اند: «هیچ شکی نیست که سیاق کلام دلالت دارد که پرهیزگاران همان مخلصینِ پیش‌گفته هستند، و لفظِ مطلق بر فردِ کاملِ خود حمل می‌شود»؛

پاسخش این است که چنین دیدگاهی وابسته به آن است که مراد از «بندگان» در آیه « إِنَّ عِبٰادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطٰانٌ » (بی‌گمان تو را بر بندگان من هیچ تسلطی نیست) تنها مخلصین باشند تا سیاق کلام ویژهٔ سخن گفتن درباره آنان شود؛ در حالی که پیش‌تر بیان شد که مراد از بندگان عموم افراد انسان است که گمراهان به واسطه استثنا از آن بیرون رفتند و بقیه باقی ماندند. خداوند سبحان حکمِ آتش را درباره گمراهان یاد کرد و اکنون داوری‌اش را درباره دیگران، یعنی کسانی که بهشت را برایشان واجب فرموده، بیان می‌کند؛ سرنوشت مستضعفان موکول به امر خداست (که چه تصمیمی درباره‌شان بگیرد)، و سرنوشتِ گناهکاران از اهل کبیره که بی توبه بمیرند وابسته به شفاعت است؛ بنابراین از میان اهل ایمان، اهل تقوا باقی می‌مانند که دایره‌شان گسترده‌تر از مخلصین است، و خداوند درباره آنان به بهشت حکم فرمود.

اما سخن درباره حملِ لفظِ مطلق بر فردِ کامل نادرست است؛ زیرا مطلق بر فردِ متعارف و رایج حمل می‌شود، و شرح این مسئله در دانش اصول فقه آمده است.

امام فخر رازی در تفسیر خود یادآور شده که مراد از پرهیزگاران در این آیه، کسانی هستند که از شرک پروا داشته‌اند (از شرک پرهیز کرده‌اند)؛ او این سخن را از بیشتر صحابه و تابعین نقل کرده و به حدیث نیز نسبت داده است.