تفسیر آیهٔ ۲۵ سورهٔ حجر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ » (و به راستی پروردگار توست که آنان را محشور می‌کند، چرا که او فرزانه و داناست). این سخن برای انحصار آمده است؛ یعنی تنها اوست که محشورشان می‌سازد، نه هیچ‌کس دیگر؛ پس او همان پروردگار است.

اما بر این سخن خرده گرفته‌اند که در چنین حصرهایی، اصل انجام‌یافتنِ فعل، مسلّم و پذیرفته است و نزاع فقط دربارهٔ فاعل آن است؛ در حالی که در اینجا چنین نیست، زیرا طرفِ مخالفت اصلاً اصل رستاخیز و حشر را قبول ندارد.

ولی این اشکال‌کننده از این نکته غفلت ورزیده که آیه با صنعت التفات (چرخش روی سخن)، خطابی را که پیش‌تر متوجه مردم بود، از آنان برگردانده و متوجه پیامبر(ص) ساخته است؛ از این رو فرمود: « وَ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ » (و همانا پروردگار توست که آنان را گرد می‌آورد) و نفرمود «إن ربكم هو يحشركم» (پروردگار شماست که شما را محشور می‌کند)؛ در حالی که پیامبر(ص) به رستاخیز باور دارد و آن را مسلم می‌داند.

با این بیان، نکتهٔ التفات در این آیه روشن می‌شود: دربارهٔ خدای متعال، از متکلم مع‌الغیر (سخن گفتن با ضمیر «ما») به غایب روی آورده؛ دربارهٔ پیامبر(ص)، از غایب به مخاطب تغییر یافته؛ و دربارهٔ مردم، برعکس، از مخاطب به غایب تبدیل شده است.

آیه با عبارت « إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ » (که او فرزانه و داناست) پایان یافته است؛ زیرا رستاخیز هم به «حکمت» وابسته است که حسابرسی اعمال و پاداش نیکوکار به نیکی‌اش و کیفر بدکار به بدی‌اش را اقتضا می‌کند، و هم به «علم» متکی است تا هیچ فردی از آنان از قلم نیفتد.