تفسیر آیهٔ ۲۴ سورهٔ حجر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ » (و بی‌گمان پیشینیانِ شما را دانسته‌ایم و پسینیان را نیز به یقین می‌دانیم). آیات پیشین که نعمت‌های الهی را برمی‌شمرد و تدبیر او را وصف می‌کرد، برای بیان یگانگی خدای متعال در ربوبیت آورده شده بود؛ و آفرینش و نظم جهان نیز بدون همراهیِ علم او — به‌ویژه آگاهی‌اش به کسانی که زنده می‌دارد و می‌میراند — به نتیجه‌ای نمی‌رسید. به همین سبب، به دنبال آن آیات، این آیه را آورد که بر علم او به پیشینیان و پسینیان در عرصهٔ وجود دلالت می‌کند؛ یعنی همان‌طور که سیاق می‌رساند، بر آگاهی او از گذشتگان و آیندگانِ انسان‌ها دلالت دارد.

و گفته شده است: مراد از پیشینیان، پیشگامان در کارهای خیرند؛ و گفته شده: پیشتازان در صف‌های جنگ‌اند؛ و گفته شده: کسانی هستند که در نماز جماعت به صف اول می‌شتابند، و پسینیان نقطهٔ مقابل آنان‌اند. همهٔ این‌ها سخنانی سست و بی‌اساس است.

بحث روایی

و در همان کتاب [=الدر المنثور]، ابن مَردُوَیه و حاکم از مروان بن حکم روایت کرده‌اند که گفت: گروهی از مردم به خاطر زنان در صف‌های نماز عقب می‌ایستادند؛ از این رو خداوند این آیه را نازل فرمود: «وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ» (و قطعاً پیش‌گامان شما را شناخته‌ایم...).

می‌گویم: در همان کتاب همچنین از چند طریق از ابوالجَوزاء از ابن‌عباس روایت شده که گفت: زنی پشت سر پیامبر خدا (ص) نماز می‌خواند که بسیار زیباچهره و از زیباترین مردم بود. برخی از افراد جلو می‌رفتند تا در صف اول قرار گیرند و او را نبینند، و برخی دیگر عقب می‌رفتند تا در صف واپسین باشند، و چون به رکوع می‌رفتند از زیر بغل خود [به او] می‌نگریستند؛ پس خداوند این آیه را فرو فرستاد: « وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ » (و بی‌گمان، پیش‌گامان و واپس‌ماندگان شما را شناخته‌ایم).

اما این آیه نه از نظر لفظ و نه از جهت سیاق (بافت کلامی) که در آن قرار گرفته است، با مضمون این دو روایت سازگاری ندارد؛ و این مطلب آشکار است.

و در همان کتاب، ابن ابی‌حاتم از طریق مُعتَمِر بن سلیمان از شُعَیب بن عبدالملک از مقاتل بن سلیمان دربارهٔ سخن خداوند: « وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ » (و قطعاً پیش‌گامان شما را شناخته‌ایم) آورده است که گفت: «به ما رسیده که این آیه دربارهٔ جهاد و جنگ است.» معتمر گوید: این سخن را برای پدرم بازگفتم و او گفت: «این آیه پیش از واجب شدن جهاد نازل شده است.»

می‌گویم: یعنی این آیه مکی است.

و در تفسیر عیاشی از جابر، از امام باقر (ع) روایت شده است که دربارهٔ آیهٔ « وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ » (و بی‌گمان، ما پیشینیان شما را شناخته‌ایم و پسینیان را [نیز] شناخته‌ایم) فرمود: «هم المؤمنون من هذه الأمة» (آنان مؤمنانِ این امت هستند).

و در تفسیر برهان از شیبانی در «نهج البیان»، از امام صادق جعفر بن محمد (ع) نقل شده است: «أن المستقدمين أصحاب الحسنات، و المستأخرين أصحاب السيئات» (پیش‌گامان، اهل نیکی‌هایند و واپس‌ماندگان، اهل بدی‌ها هستند).