تفسیر آیهٔ ۱۱۱ سورهٔ هود

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنَّ كُلاًّ لَمّٰا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمٰالَهُمْ إِنَّهُ بِمٰا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ » (و بی‌تردید، پروردگارت پاداش اعمال همهٔ آنان را کامل خواهد داد؛ چرا که او به آنچه انجام می‌دهند آگاه است). واژهٔ «إِنَّ» همان حرف مشبّهةٌ بالفعل است و اسم آن، کلمهٔ « كُلاًّ » است که تنوین گرفته و از اضافه جدا شده است (مضافٌ‌الیهِ آن حذف شده) و تقدیر آن «كُلَّهُمْ» (همهٔ آنان)؛ یعنی همهٔ اختلاف‌کنندگان است. و خبرِ آن، کلمهٔ « لَيُوَفِّيَنَّهُمْ » است و لام و نون برای تأکید خبر آمده‌اند. و عبارتِ « لَمّٰا » مرکب است از لامی که بر سوگند دلالت می‌کند و «ما»ی مشددی که میان دو لام فاصله می‌اندازد و افزون بر این، بر تأکید نیز دلالت دارد؛ و جواب قسم محذوف است که خبرِ «إنّ» بر آن دلالت می‌کند.

و معنای آیه — و خدا داناتر است — این است: بی‌تردید همهٔ این اختلاف‌کنندگان، سوگند می‌خورم که پروردگارت حتماً اعمالشان — یعنی پاداش و کیفر آن را — به تمام و کمال به آنان خواهد داد؛ زیرا او به آنچه انجام می‌دهند، از کارهای نیک و بد، کاملاً آگاه است.

در تفسیر روح‌المعانی از ابوحیان و او از ابن‌حاجب نقل کرده است که « لَمّٰا » در آیه، همان «لمّا»ی جازمه است و حذف کلمهٔ پس از آن در کاربرد زبان عربی رایج است؛ چنان‌که گفته می‌شود: «خَرَجْتُ وَ لَمَّا» (بیرون رفتم در حالی که هنوز او نیامده بود) و «سَافَرْتُ وَ لَمَّا» (سفر کردم در حالی که هنوز وقتش نرسیده بود). سپس گفته است: بر این اساس، بهتر است در تقدیر چنین گرفته شود: «لَمَّا يُوَفَّوْهَا»؛ یعنی: و بی‌تردید، هر یک از آنان هنوز پاداش اعمالشان به طور کامل داده نشده است و پروردگارت حتماً آن را به کمال به آنان خواهد داد. و این وجهی موجّه و پذیرفتنی است.

مفسران دربارهٔ تک‌تک واژه‌های این آیه و ساختار نحوی آن مباحث ادبی دامنه‌داری مطرح کرده‌اند که پرداختن به بیش از آنچه آوردیم، برای ما ضرورت چندانی ندارد؛ و هر کس بخواهد بر آن‌ها آگاهی یابد، به تفسیرهای مفصل مراجعه کند.

بحث روایی

در تفسیر قمی، دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ إِنَّ كُلاًّ لَمّٰا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ » (و بی‌گمان پروردگارت پاداش هر یک از آنان را تمام و کمال خواهد داد...) آمده است که امام علیه‌السلام فرمود:

«في القيامة» (در قیامت [خواهد بود]).