تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ قریش

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ » (همان کس که در گرسنگی خوراکشان داد و از بیم و هراس ایمنشان ساخت). این آیه به منّتِ روشن و نعمت آشکار خداوند بر آنان در انس‌دادنشان به این دو کوچ اشاره دارد، که همان غذا بخشیدن و امنیت دادن است. بدین‌سان، قریش در سرزمینی زندگی می‌کنند که نه حاصلی در آن می‌روید و نه برای غیر ایشان امنیتی وجود دارد؛ پس سزاوار است پروردگاری را بپرستند که کارشان را به نیکوترین شیوه تدبیر می‌کند، و او همان پروردگار این خانه است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۴ با هم

به روایت اول چنین پاسخ داده شده است که با روایتی دیگر تعارض دارد؛ روایتی که می‌گوید او «بسم الله» را میان آن دو سوره در مصحفش ثبت کرده بود. ادامه در متن کامل

تا پایان حدیث؛ گذشته از اینکه جدابودنِ این دو سوره [با بسمله] امری متواتر است. ادامه در متن کامل

اما آن دسته از شیعیان که به یکی بودن این دو سوره قائل شده‌اند، در این دیدگاه به چند روایت استناد کرده‌اند: ادامه در متن کامل

نخست، روایتی که در «مجمع‌البیان» از ابوالعباس، از یکی از دو امام [باقر یا صادق] (ع) نقل شده که فرمود: ««أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ» و «لإیلاف قریش» یک سوره‌اند»؛ ادامه در متن کامل

و همچنین روایتی که در کتاب «التهذیب» به اسنادش از علاء، از زید شَحّام نقل شده است که گفت: «امام صادق (ع) نماز صبح را با ما گزارد و در یک رکعت، سوره‌های «والضحی» و «ألم نشرح» را قرائت کرد»؛ ادامه در متن کامل

و روایتی که در «مجمع‌البیان» از عیاشی، از مُفَضَّل بن صالح، از امام صادق (ع) آمده که گفت: از آن حضرت شنیدم که می‌فرمود: «در یک رکعتْ میان دو سوره جمع نکن [دو سوره را با هم مخوان] مگر «والضحی» و «ألم نشرح»، و «ألم تر کیف» و «لإیلاف قریش»». ادامه در متن کامل

اما روایت ابوالعباس، به سبب مرفوع بودن سندش (افتادن راویان میانی تا امام) ضعیف است. ادامه در متن کامل

و اما روایت شحام، از دو طریق دیگر نیز از او روایت شده است؛ یکی از آن دو، ادامه در متن کامل

روایتی است که در «التهذیب» به اسنادش از ابن‌مَسکان، از زید شحام نقل شده که گفت: «امام صادق (ع) نماز را با ما گزارد و برای ما سوره‌های «والضحی» و «ألم نشرح» را قرائت فرمود»؛ و طریق دوم، ادامه در متن کامل

روایتی است در همان کتاب از ابن‌ابی‌عُمَیر از برخی اصحابمان، از زید شحام که گفت: «امام صادق (ع) نماز را با ما [به جماعت] خواند؛ در رکعت اول سورهٔ «والضحی» و در رکعت دوم «ألم نشرح لک صدرک» را قرائت فرمود». ادامه در متن کامل

و این روایت، یعنی روایتِ صحیح ابن‌ابی‌عمیر، در خواندنِ این دو سوره در دو رکعت [جداگانه] صراحت دارد و با وجود آن، برای روایت علاء ظهوری در جمع‌کردنِ هر دو سوره در یک رکعت باقی نمی‌ماند. ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۳ و ۴ با هم

پس چون خداوند پیامبرش را برانگیخت، از این کار بی‌نیاز شدند؛ چرا که مردم نزد پیامبر خدا (ص) می‌آمدند و آهنگِ حج این خانه را می‌کردند. پس خداوند فرمود: « فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هٰذَا الْبَيْتِ- الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ » (پس باید پروردگار این خانه را بپرستند، همان که در گرسنگی خوراکشان داد)؛ یعنی دیگر نیازی ندارند که به شام بروند؛ « وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ » (و از بیم و هراس ایمنشان ساخت)، یعنی از ترسِ خطرات راه.»

می‌گویم: این سخن که «فلما بعث الله إلخ» (پس چون خداوند پیامبرش را برانگیخت...)، به‌سختی با سیاق آیات این سوره سازگار است و انطباق می‌یابد؛ و چه بسا از سخنان خودِ قمی باشد که آن را از برخی روایات نقل‌شده از ابن‌عباس برگرفته است.