تفسیر آیهٔ ۹۸ سورهٔ یونس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَلَوْ لاٰ كٰانَتْ قَرْيَهٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهٰا إِيمٰانُهٰا إِلاّٰ قَوْمَ يُونُسَ لَمّٰا آمَنُوا كَشَفْنٰا عَنْهُمْ عَذٰابَ الْخِزْيِ » تا پایان آیه (پس چرا هیچ آبادی‌ای نبود که [پیش از فرود عذاب] ایمان بیاورد تا ایمانش سودش بخشد، مگر قوم یونس که چون ایمان آوردند، عذاب خفت‌بار را از آنان برداشتیم...). ظاهر سیاق آن است که کلمهٔ «لَوْلا» برای تحضیض (برانگیختن و تشویق) است، و مراد از عبارت « آمَنَتْ » (ایمان بیاورد)، ایمان اختیاری درست است؛ چنان‌که جملهٔ پس از آن، یعنی « فَنَفَعَهٰا إِيمٰانُهٰا » (تا ایمانش سودش بخشد) به این معنا اشاره دارد. و از آنجا که تحضیض دربارهٔ امری گذشته به کار رفته که واقع نشده است، این جمله معنای یأس می‌دهد که هم‌معنا و ملازم با نفی است؛ ازاین‌رو استثنای موجود در عبارت « إِلاّٰ قَوْمَ يُونُسَ » (مگر قوم یونس) درست و استوار گشته است.

و معنا چنین است: چرا از میان این آبادی‌ها — که فرستادگان ما به سویشان آمدند و تکذیبشان کردند — هیچ آبادی‌ای نبود تا پیش از فرود آمدن عذاب، ایمانی اختیاری بیاورد و ایمانش سودش بخشد؟ نه، هیچ‌کدام ایمان نیاوردند جز قوم یونس؛ آنان چون ایمان آوردند، عذاب خفت‌بار را در زندگی دنیا از ایشان برداشتیم و تا زمانِ سرآمدن اجل‌های عادی و طبیعی‌شان از مواهب زندگی برخوردارشان ساختیم. و از این نکته دانسته می‌شود که استثنا متصل است (یعنی قوم یونس نیز از جنس همان اهل آبادی‌ها بودند).

برخی از مفسران گفته‌اند معنای آیه این است: در روزگار گذشته سابقه نداشت که همهٔ اهل یک آبادی همگی ایمان بیاورند، چنان‌که حتی یک نفر هم جدا نماند، مگر قوم یونس؛ پس چرا همهٔ آبادی‌ها این‌گونه نبودند [تا همگی ایمان بیاورند]؟

بر این سخن اشکال وارد است؛ زیرا این معنا هرچند در خودِ خود بی‌اشکال است، اما ظاهر الفاظ آیه با این خصوصیات و جزئیاتی که مطرح شده سازگار نیست و این امر آشکار است.

و برخی دیگر از مفسران گفته‌اند معنا چنین است: در حال و روز هیچ‌یک از آبادی‌ها سابقه نداشت و معهود نبود که کفر بورزد و سپس ایمان بیاورد و ایمانش به آن سود بخشد، مگر قوم یونس که چون ایمان آوردند، عذاب را از آنان برداشتیم و برخوردارشان ساختیم.

و اشکالِ وارد بر این سخن نیز همانند اشکالِ سخن پیشین است.

بحث روایی

و در تفسیر عیاشی، از مَعمَر روایت شده که گفت: حضرت ابوالحسن، امام رضا (ع) فرمود: «خداوند یونس را به آنچه مأمور ساخت فرمان داد، و او نیز قومش را باخبر کرد؛ پس عذاب بر سرشان سایه افکند. آن‌گاه میان خود و فرزندانشان، و میان چهارپایان و بچه‌هایشان جدایی انداختند، سپس با فریاد و ناله به درگاه خدا تضرع کردند، و خداوند عذاب را از آنان برطرف ساخت»؛ تا پایان حدیث.

می‌گویم: به خواست خدا داستان یونس و قومش ذیل آیاتی که به تفصیل به سرگذشت آن حضرت (ع) پرداخته‌اند، خواهد آمد.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن ابی‌حاتم و لالکائی در کتاب «السُّنّة» از علی بن ابی‌طالب (ع) روایت کرده‌اند که فرمود: «بی‌گمان احتیاط و پروا، تقدیر را بازنمی‌گرداند، ولی دعا تقدیر را برمی‌گرداند؛ و این نکته در کتاب خدا آمده است:»

« إِلاّٰ قَوْمَ يُونُسَ لَمّٰا آمَنُوا-كَشَفْنٰا عَنْهُمْ عَذٰابَ الْخِزْيِ » تا پایان آیه [یونس: ۹۸] (مگر قوم یونس که چون ایمان آوردند، عذاب خواری را در زندگی دنیا از آنان برطرف کردیم...).

می‌گویم: روایتی با همین مضمون نیز از ابن‌نجار، از عایشه، از پیامبر (ص) نقل شده است.