تفسیر سورهٔ تین

[سوره تین (۹۵): آیات ۱ تا ۸]

اشاره

به نام خداوند رحمان رحیم

بیان

این سوره رستاخیز و جزا را یادآور می‌شود و برای رسیدن به آن، از راهِ آفرینش انسان در نیکوترین قوام، سپس اختلافِ آنان با ماندن بر فطرت نخستین و بیرون رفتن از آن با فروافتادن به پست‌ترینِ فرودستان، و وجوب تمایز نهادن میان این دو گروه در جزا به اقتضای حکمت، راه می‌سپارد.

قوله:

« وَ هٰذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ »

و این سوره مکی است و احتمال مدنی بودن نیز دارد، و نزول آن در مکه را این سخن او تأیید می‌کند: نقل در متن اصلی، هرچند در این امر صراحت ندارد، زیرا این احتمال هست که پس از هجرت و در حالی که آن حضرت (ص) در مکه بوده است، نازل شده باشد.

قوله تعالي:

« وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ وَ طُورِ سِينِينَ وَ هٰذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ »

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی: گفته شده است: مراد از تین و زیتون، آن دو میوه معروف است؛ خدا به آن دو سوگند یاد کرده است به سبب فواید بسیار و ویژگی‌های سودمندی که در آن دو است. و گفته شده است مراد از آن دو، درخت انجیر و درخت زیتون است. و گفته شده است: مراد از تین، کوهی است که دمشق بر آن قرار دارد و از زیتون، کوهی است که بیت‌المقدس بر آن است؛ و شاید اطلاق نام این دو میوه بر این دو کوه به سبب روییدنِ آن دو در این کوه‌ها باشد، و شاید سوگند یاد کردن به آن دو به سبب این باشد که مبعثِ جمعِ کثیری از پیامبران بوده‌اند، و جز این‌ها نیز گفته شده است.

و مراد از طور سینین، کوهی است که خدای متعال در آن با موسی بن عمران (ع) سخن گفت، و طور سیناء نیز نامیده می‌شود.

و في دعائه ثانيا:

و في دعاء إبراهيم (ع)علي ما حكي الله عنه:

قال تعالي:

«أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً» «رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً» «رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً»

و مراد از این شهر امن، مکهٔ مشرفه است؛ زیرا امنیت، ویژگی تشریع‌شده برای حرم است و مکه در آن قرار دارد. خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی (عنکبوت: ۶۷)، و در دعای ابراهیم (ع) بنا بر آنچه خدا از او حکایت کرده است: نقل در متن اصلی (بقره: ۱۲۶)، و در دعای دوم او: نقل در متن اصلی (ابراهیم: ۳۵).

و در اشاره با «هذا» به شهر، تثبیت شرافت بر آن از طریق تشخص بخشیدن است؛ و توصیف آن به «الأمین»، یا به سبب آن است که «فعیل» به معنای فاعل است و معنای نسبت افاده می‌کند و معنا «صاحب امنیت» است، مانند «لابن» (دارای شیر) و «تامر» (دارای خرما)؛ و یا به سبب آن است که «فعیل» به معنای مفعول است و مراد، شهری است که مردم در آن ایمنی می‌یابند، یعنی در آن از گزندهایشان ترسی نیست، که بنا بر این در نسبت دادنِ امن به شهر، نوعی مجازگویی هست.

قوله تعالي:

« لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ »

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی جواب قسم است، و مراد از اینکه آفرینش او در نیکوترین تقویم است، فراگرفتنِ تقویم او را در همهٔ شئون و جهات وجودی‌اش است؛ و تقویم یعنی چیزی را دارای قوام ساختن، و قوام شیء چیزی است که آن شیء بدان برپا می‌ماند و استوار می‌گردد؛ پس انسان — که مراد از آن جنس انسان است — از جهت آفرینش، دارای نیکوترین قوام است.

و قال:

كما قال:

قال تعالي:

قوله بعد:

« ثُمَّ رَدَدْنٰاهُ أَسْفَلَ سٰافِلِينَ إِلاَّ الَّذِينَ » «وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا» «إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ يَرْفَعُهُ» «وَ لٰكِنْ يَنٰالُهُ التَّقْويٰ مِنْكُمْ»

و معنای اینکه او از جهت آفرینش دارای نیکوترین قوام است، بر پایهٔ آنچه از سخن بعدی‌اش: نقل در متن اصلی تا آخر استفاده می‌شود، شایستگی او بر حسب خلقت برای عروج به جایگاه بس رفیع و والا و دست یافتن به حیاتی جاودانه نزد پروردگارش است؛ حیاتی سعادتمند که هیچ شقاوتی همراه آن نیست، و این به سبب مجهز ساختن او از سوی خدا به دانش سودمند و توانمند ساختنش بر عمل صالح است؛ خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی (شمس: ۸). پس هرگاه به آنچه دانسته ایمان آورَد و به عمل صالح بپردازد، خداوند او را به سوی خود بالا می‌برد، چنان‌که فرمود: نقل در متن اصلی (فاطر: ۱۰)، و فرمود: نقل در متن اصلی (حج: ۳۷).

و قال:

و قال:

«يَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ»

و فرمود: نقل در متن اصلی (مجادله: ۱۱)، و فرمود:

قوله الآتي:

«فَأُولٰئِكَ لَهُمُ الدَّرَجٰاتُ الْعُليٰ» « فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ »

نقل در متن اصلی (طه: ۷۵)؛ تا دیگر آیاتی که بر بلندی مقام انسان و ارتقای او با ایمان و عمل صالح دلالت دارند، به عنوان بخششی ناگسستنی از سوی خدا؛ و خدای متعال آن را پاداش نامیده است، چنان‌که سخن بعدی‌اش به آن اشاره دارد: نقل در متن اصلی.

قوله تعالي:

« ثُمَّ رَدَدْنٰاهُ أَسْفَلَ سٰافِلِينَ »

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی ظاهر «رد» آن است که به معنای مشهور و شناخته‌شده‌اش باشد، بنابراین «أسفل» با نزع خافض منصوب است؛ و مراد از «أسفل سافلین»، مقامی منحط است که فرودست‌تر از هر فرودآمده‌ای از اهل شقاوت و زیانکاری است؛ و معنا چنین است: سپس انسان را به پست‌تر از هر پستی از اهل عذاب بازگرداندیم.

و احتمال داده شده است که «رد» به معنای گردانیدن (جعل) باشد، یعنی او را پست‌ترینِ پستان قرار دادیم؛ و اینکه به معنای تغییر دادن باشد، و معنا این باشد: سپس او را دگرگون ساختیم در حالی که پست‌ترینِ جمعِ فرودآمدگان است؛ و در هر حال، مراد از پستی (سفالت)، شقاوت و عذاب است.

قوله تعالي:

«وَ مَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ»

و گفته شده است: مراد از آفرینش انسان در بهترین قوام، وضعیت وجودی او در هنگام جوانی از نظر استواری نیروها، کمال صورت و زیبایی هیئت است، و مراد از بازگرداندن او به پست‌ترینِ پستان، بازگرداندن وی به سالخوردگی با ناتوان ساختن قوای ظاهری و باطنی‌اش و واژگون ساختن آفرینش اوست، که در این صورت آیه در معنای این کلام خواهد بود که خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی :یس:68.

قوله:

« إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ »

و در این سخن این اشکال است که استثنای موجود در سخن او: نقل در متن اصلی — که ظاهر در متصل بودن است — با آن سازگاری ندارد؛ زیرا حکم خلقت (پیری و فرسودگی) درباره‌ی مؤمن و کافر و نیکوکار و بدکار عمومیت دارد، و این ادعا که مؤمن یا مؤمن صالح از آن مصون است، ادعایی گزاف است.

و همچنین است این سخن که مراد از انسان، کافر است و مراد از ردّ، بازگرداندن او به جهنم یا به واژگونی خلقت است و استثنا منقطع می‌باشد.

تفريع قوله:

قوله تعالي:

« إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ » « فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ »

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی — یعنی قطع‌ناشدنی — استثنایی متصل از جنس انسان است، و تفریع جمله‌ی نقل در متن اصلی بر آن، مؤید آن است که مراد از بازگرداندنش به أسفل سافلین، بازگرداندن او به شقاوت و عذاب است.

قوله تعالي:

« فَمٰا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ أَ لَيْسَ اللّٰهُ بِأَحْكَمِ الْحٰاكِمِينَ » « فَمٰا » « بِالدِّينِ »

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی؛ خطاب به انسان از حیث جنس است، و گفته شده که خطاب به پیامبر (ص) است در حالی که مراد دیگری است، و نقل در متن اصلی استفهامیه‌ی توبیخی است، و نقل در متن اصلی متعلق به «یکذبک» می‌باشد، و دین همان جزا است، و معنا — بنا بر آنچه گفته شده — این است: چه چیز تو را پس از آنکه انسان را دو گروه قرار دادیم — گروهی رانده‌شده به أسفل سافلین و گروهی برخوردار از پاداشی ناگسستنی — وا می‌دارد که جزا در روز قیامت را تکذیب کنی؟

و قوله:

« أَ لَيْسَ اللّٰهُ بِأَحْكَمِ الْحٰاكِمِينَ »

و سخن او: نقل در متن اصلی، استفهام برای تقریر است، و احکم الحاکمین بودن خدای متعال بدان معناست که او از نظر استواری حکم، حقیقت داشتن و نفوذ آن، بدون هیچ تزلزل، سستی و بطلانی، برتر از هر داوری است؛ پس او تعالی در آفرینش و تدبیر خویش به چیزی حکم می‌راند که از جهت استواری، نیکویی و نفوذ، واجب است بر اساس حکمت مردم بدان حکم شوند، و هرگاه خدای متعال احکم الحاکمین باشد و مردم نیز از حیث اعتقاد و عمل دو گروه مختلف باشند، بر پایه‌ی حکمت واجب است که در زندگی ماندگارشان با جزا میان آنان تمایز نهد، و آن همان برانگیختن (قیامت) است.

و قوله:

فالتفريع في قوله:

« فَمٰا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ » « أَ لَيْسَ اللّٰهُ بِأَحْكَمِ الْحٰاكِمِينَ »

پس تفریع در سخن او: نقل در متن اصلی از قبیل تفریع نتیجه بر حجّت است، و سخن او: نقل در متن اصلی تتمیم همان حجّتِ اشاره‌شده با چیزی است که تمامیت آن حجّت بر آن توقف دارد.

و خلاصه‌ی مطلب این است که چون مردم در بهترین قوام آفریده شده‌اند و سپس اختلاف پیدا کرده‌اند، به گونه‌ای که گروهی از نیکوترین قوام خود خارج شده و به أسفل سافلین بازگردانده شده‌اند، و گروهی در نیکوترین قوام خود و بر فطرت نخستین خویش باقی مانده‌اند، و خدایی که مدبّرِ امرِ آنهاست احکم الحاکمین است، و از مقتضیات واجبِ حکمت است که این دو گروه در جزا با یکدیگر تفاوت داشته باشند، پس در آنجا روزی خواهد بود که در آن هر گروهی به آنچه عمل کرده جزا داده می‌شود و هیچ مجوزی برای تکذیب آن وجود ندارد.

و قوله:

قوله تعالي:

«أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجّٰارِ» «أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئٰاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَوٰاءً مَحْيٰاهُمْ وَ مَمٰاتُهُمْ سٰاءَ مٰا يَحْكُمُونَ»

پس این آیات — همان‌طور که می‌بینی — در معنای این فرموده است که خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی (ص: ۲۸)، و این فرمودهٔ او: نقل در متن اصلی (الجاثیه: ۲۱).

في قوله:

« فَمٰا يُكَذِّبُكَ » «ما»

و برخی از کسانی که خطاب را در فرمودهٔ او: نقل در متن اصلی متوجه پیامبر (ص) دانسته‌اند، نقل در متن اصلی را به معنای «مَن» (چه کسی) و «حُکم» را به معنای قضا دانسته و بر این اساس گفته‌اند معنا چنین است: اگر مردم [در عقیده و عمل] مختلف‌اند و لازمهٔ آن اختلافِ جزای آنان در روزی است که برای جزا آماده شده، پس چه کسی تو را دربارهٔ جزا به دروغگویی نسبت می‌دهد؟ آیا خدا داورترینِ داوران نیست؟ پس او میان تو و تکذیب‌کنندگانت دربارهٔ دین داوری می‌کند.

و تو خود آگاهی که در این [توجیه]، تکلفی بی‌دلیل وجود دارد.

بحث روایتی

في قوله تعالي:

في تفسير القمي،":

في قوله تعالي:« وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ- وَ طُورِ سِينِينَ وَ هٰذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ » التين المدينه و الزيتون بيت المقدس-و طور سينين الكوفه و هذا البلد الأمين مكه.

در تفسیر قمی [آمده است]: دربارهٔ این سخن که خدای متعال می‌فرماید: نقلِ درون متن در اصل، تین مدینه است، و زیتون بیت‌المقدس، و طور سینین کوفه، و این شهر امن مکه است.

و قد ورد هذا المعني في بعض الروايات عن موسي بن جعفر عن آبائه(ع)

می‌گویم: و این معنا در برخی روایات وارد شده است از موسی بن جعفر، از پدرانش (ع)

عن النبي ص

از پیامبر (ص)؛ و خالی از اشکال نیست،

و في بعضها:

أن التين و الزيتون الحسن و الحسين و الطور علي-و البلد الأمين النبي ص

و در برخی از آن‌ها [آمده است]: تین و زیتون، حسن و حسین هستند و طور، علی است و بلد امین، پیامبر (ص)؛ و این [سخن] به هیچ روی از مقولهٔ تفسیر نیست.

فقال:

و في الدر المنثور،

أخرج ابن مردويه عن جابر بن عبد الله *أن خزيمه بن ثابت و ليس بالأنصاري سأل النبي ص-عن البلد الأمين فقال:مكه.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن مردویه از جابر بن عبدالله روایت کرده است که خزیمة بن ثابت — که انصاری نیست — از پیامبر(ص) دربارهٔ «البلد الأمین» پرسید، پس فرمود: مکه.