تفسیر سورهٔ قدر

[سوره قدر (۹۷): آیات ۱ تا ۵]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ

به نام خداوند رحمان و رحیم

بیان

این سوره، فرو فرستادن قرآن را در شب قدر یادآور می‌شود و آن شب را با برتری دادنش بر هزار ماه و فرود آمدن فرشتگان و روح در آن بزرگ می‌دارد. و سوره احتمال مکی بودن و مدنی بودن را دارد، و برخی از [یادداشت منبع: ۱) و آن، روایتی است که دلالت دارد بر اینکه این سوره پس از رؤیای پیامبر (ص) مبنی بر اینکه بنی‌امیه از منبرش بالا می‌روند نازل شد، پس اندوهگین شد و خداوند با این سوره به او تسلی بخشید.] آنچه در سبب نزول آن از امامان اهل‌بیت (ع) و غیر ایشان روایت شده، خالی از تأییدی بر مدنی بودن آن نیست.

قوله تعالي:

« إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِي لَيْلَهِ الْقَدْرِ » « أَنْزَلْنٰاهُ »

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی؛ ضمیر نقل در متن اصلی به قرآن بازمی‌گردد و ظاهر آن، تمام کتاب عزیز است نه برخی از آیات آن، و تعبیر به انزال ـ که در لحاظ کردن یک‌بارگی (نزول دفعی) ظهور دارد، نه تنزیل که در تدریج ظاهر است ـ این معنا را تأیید می‌کند.

قوله تعالي:

«وَ الْكِتٰابِ الْمُبِينِ إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِي لَيْلَهٍ مُبٰارَكَهٍ»

و در معنای این آیه است آنچه خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی (دخان: ۳)، و ظاهر آن، سوگند به تمام کتاب مبین و سپس خبر دادن از فرو فرستادن یک‌بارهٔ همان چیزی است که بدان سوگند یاد شده است.

و قوله:

قوله:

«وَ قُرْآناً فَرَقْنٰاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَي النّٰاسِ عَليٰ مُكْثٍ وَ نَزَّلْنٰاهُ تَنْزِيلاً» «وَ قٰالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَهً وٰاحِدَهً كَذٰلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤٰادَكَ وَ رَتَّلْنٰاهُ تَرْتِيلاً»

پس مدلول آیات این است که قرآن، نزولی یک‌باره بر پیامبر (ص) داشته است، غیر از نزول تدریجی‌اش که در مدت بیست و سه سال انجام گرفت؛ چنان‌که سخن او به آن اشاره دارد: نقل در متن اصلی (اسراء: ۱۰۶) و سخن او: نقل در متن اصلی (فرقان: ۳۲).

قوله:

قيل:

إن معني قوله:« أَنْزَلْنٰاهُ »ابتدأنا بإنزاله و المراد إنزال بعض القرآن.

بنابراین، به آنچه گفته شده است که معنای سخن او: نقلِ درون متن در اصل، آغاز کردن به فرو فرستادن آن است و مراد فرو فرستادن بخشی از قرآن است، اعتنایی نمی‌شود.

قوله تعالي:

«شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ»

و در کلام خدای متعال چیزی نیست که بیان کند آن شب کدام شب است، مگر آنچه در این سخن که خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی (بقره: ۱۸۵) آمده است؛ زیرا این آیه به ضمیمهٔ آیهٔ قدر دلالت می‌کند بر اینکه آن شب از شب‌های ماه رمضان است. و اما تعیین آن بیش از این اندازه، از روایات به دست می‌آید و پاره‌ای از آنچه بدان مربوط است، در بحث روایی آینده خواهد آمد، ان‌شاءالله.

قوله في سوره الدخان في صفه الليله:

«فِيهٰا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا كُنّٰا مُرْسِلِينَ رَحْمَهً مِنْ رَبِّكَ»

و خدای متعال آن را شب قدر نامیده است، و ظاهر آن است که مراد از قدر، تقدیر است؛ پس آن شب، شب تقدیر است که خداوند در آن، رخدادهای سال را از آن شب تا مانند آن در سال آینده، از قبیل حیات و مرگ و روزی و سعادت و شقاوت و جز آن تقدیر می‌کند؛ چنان‌که سخن او در سورهٔ دخان در وصف آن شب بر این دلالت دارد: نقل در متن اصلی (دخان: ۶)؛ چراکه فیصله دادن و جدا ساختن هر امر استوار، چیزی جز محکم و معین کردنِ رخدادِ واقع‌شونده با همهٔ ویژگی‌هایش از طریق تقدیر نیست.

و از این دانسته می‌شود که این شب با تکرار سال‌ها تکرار می‌گردد؛ بنابراین در ماه رمضان از هر سال قمری شبی هست که در آن، امور سال از آن شب تا مانندش در سال آینده مقدر می‌شود؛ چراکه معنا ندارد شبی یگانه و معین یا شب‌هایی معدود در طول زمان فرض شود که در آن، حوادثِ واقع‌شونده‌ی پیش از آن و پس از آن مقدر گردد، هرچند فرضِ یک شب از شب‌های قدرِ مکرر که قرآن در آن یک‌باره نازل شود، صحیح باشد.

قوله:

قوله:

« يُفْرَقُ » « خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ » « تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِكَهُ »

علاوه بر این‌که سخن او: نقل در متن اصلی -که فعلی مضارع است- در استمرار ظهور دارد، و سخن او: نقل در متن اصلی و نقل در متن اصلی تا آخر نیز این را تأیید می‌کند.

قيل:

قيل:

قيل:

قيل:

إنها كانت ليله واحده بعينها نزل فيها القرآن من غير أن يتكرر إنها كانت تتكرر بتكرر السنين في زمن النبي ص ثم رفعها الله إنها واحده بعينها في جميع السنه إنها في جميع السنه غير أنها تتبدل بتكرر السنين فسنه في شهر رمضان و سنه في شعبان و سنه في غيرهما.

بنابراین وجهی ندارد برای آنچه گفته شده است: آن، شبی یگانه و معین بود که قرآن در آن نازل شد بدون آن‌که تکرار گردد؛ و نیز آنچه گفته شده است: در زمان پیامبر (ص) با تکرار سال‌ها تکرار می‌شد و سپس خداوند آن را برداشت؛ و نیز آنچه گفته شده است: آن، شبی معین در تمام طول سال است؛ و نیز آنچه گفته شده است: در تمام سال است با این تفاوت که با تکرار سال‌ها دگرگون می‌شود، پس سالی در ماه رمضان و سالی در شعبان و سالی در غیر آن دو است.

قيل:

قيل:

القدر بمعني المنزله و إنما سميت ليله القدر للاهتمام بمنزلتها أو منزله المتعبدين فيها القدر بمعني الضيق و سميت ليله القدر لضيق الأرض فيها بنزول الملائكه.

و گفته شده است: قدر به معنای منزلت است و این شب تنها به‌جهت اهتمام به منزلتِ آن یا منزلتِ عبادت‌کنندگان در آن، شب قدر نامیده شده است؛ و گفته شده است: قدر به معنای تنگی است و شب قدر نامیده شد به‌خاطر تنگیِ زمین در آن بر اثر فرود آمدن فرشتگان. و هر دو وجه چنان است که می‌بینی.

پس حاصل آیات -چنان‌که می‌بینی- این است که آن، شبی معین از ماه رمضان در هر سال است که در آن، استوار ساختنِ امور برحسب تقدیر صورت می‌پذیرد، و این با وقوع دگرگونی در آن‌ها برحسب تحقق در ظرف سال منافاتی ندارد؛ چراکه دگرگونی در چگونگی تحققِ امر مقدر چیزی است و دگرگونی در تقدیر چیزی دیگر، همان‌گونه که امکان دگرگونی در

قال تعالي:

حوادث تکوینی برحسب مشیت الهی، با تعیّن آن‌ها در لوح محفوظ منافاتی ندارد؛ خدای متعال می‌فرماید:

«وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتٰابِ»

نقل در متن اصلی (رعد: ۳۹): «و اصل کتاب نزد اوست».

گذشته از این‌که استحکام امور برحسب تحقق آن‌ها، از حیث حضورِ تام و ناقصِ اسباب و شرایطشان دارای مراتبی است، و محتمل است که در شب قدر برخی از مراتبِ استوارسازی واقع شود و کمالِ این استوار ساختن تا وقتی دیگر به تأخیر افتد؛ لیکن روایات، چنان‌که خواهد آمد، با این وجه سازگار نیست.

قيل:

قوله تعالي:

« وَ مٰا أَدْرٰاكَ مٰا لَيْلَهُ الْقَدْرِ » « مٰا لَيْلَهُ الْقَدْرِ لَيْلَهُ الْقَدْرِ خَيْرٌ »

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی، کنایه از جلالت قدر این شب و عظمت منزلت آن است، و اظهار نام (آوردن اسم ظاهر به جای ضمیر) بار پس از بار، آن را تأکید می‌کند؛ آنجا که فرموده است: نقل در متن اصلی و نفرمود: «و ما أدراک ما هی هی خیر».

بقوله:

قوله تعالي:

« لَيْلَهُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ » « وَ مٰا أَدْرٰاكَ مٰا لَيْلَهُ الْقَدْرِ »

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی، بیان اجمالی چیزی است که در کلام او: نقل در متن اصلی از فخامت و عظمت شأن این شب بدان اشاره شد.

قوله:

« إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِي لَيْلَهٍ مُبٰارَكَهٍ »

و مراد از این‌که آن شب بهتر از هزار ماه است، بهتر بودنِ آن از آنها به لحاظ فضیلت عبادت است—بنا بر آنچه مفسران تفسیر کرده‌اند—و همین معنا با هدف قرآن و عنایت آن به نزدیک ساختن مردم به خدا سازگار است؛ بنابراین، احیای آن با عبادت، بهتر از عبادتِ هزار ماه است، و چه بسا بتوان این نکته را از وصف «مبارکه» یاد شده در سوره دخان در سخن او: نقل در متن اصلی استفاده کرد؛ و معنای دیگری نیز در این باره هست که در بحث روایی آینده خواهد آمد، ان‌شاءالله.

قال تعالي:

قوله تعالي:

« تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِكَهُ وَ الرُّوحُ فِيهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ » «قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي»

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی، «تنزل» در اصل «تتنزل» است، و ظاهر از «الروح»، همان روحی است که از سنخ امر است؛ خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی (اسراء: ۸۵). و اذن در هر چیز، رخصت دادن در آن است و آن عبارت از اعلام نبودِ مانع برای آن است.

بقوله

قيل:

قيل:

قيل:

قوله:

« مِنْ » « مِنْ كُلِّ أَمْرٍ » بمعني الباء لابتداء الغايه و تفيد السببيه أي بسبب كل أمر إلهي للتعليل بالغايه أي لأجل تدبير كل أمر من الأمور «إِنَّمٰا أَمْرُهُ إِذٰا أَرٰادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ»

و نقل در متن اصلی در سخن او: نقل در متن اصلی، گفته شده به معنای باء است؛ و گفته شده برای ابتدای غایت است و افاده‌ی سببیّت می‌کند، یعنی: به سبب هر امر الهی؛ و گفته شده برای تعلیل به غایت است، یعنی: به خاطر تدبیر هر امری از امور. و حق آن است که اگر مراد از امر، همان امر الهی باشد که با کلام او: نقل در متن اصلی (یس: ۸۲) تفسیر شده، «مِن» برای ابتدا [در متن: للابتلاء] است و افاده‌ی سببیّت می‌کند، و معنا این است که فرشتگان و روح در شب قدر به اذن پروردگارشان نازل می‌شوند در حالی که فرود آمدنشان آغاز شده و صادر از هر امر الهی است.

و اگر مراد، امری از امور تکوینی و حوادثِ واقع‌شونده باشد، «مِن» به معنای لام تعلیل است و معنا این خواهد بود که فرشتگان و روح در این شب به اذن پروردگارشان برای تدبیر هر امری از امور تکوینی نازل می‌شوند.

قال في المفردات،:

قوله تعالي:

« سَلاٰمٌ هِيَ حَتّٰي مَطْلَعِ الْفَجْرِ » السلام و السلامه التعري

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی. در «المفردات» گفته است: «السلام» و «السلامة»، عاری بودن

قوله:

من الآفات الظاهره و الباطنه « سَلاٰمٌ هِيَ »

از آفت‌های ظاهری و باطنی است؛ پایان سخن او. پس فرموده او: نقل در متن اصلی اشاره است به عنایت الهی در فراگیر ساختن رحمت برای بندگانش که به سوی او روی می‌آورند و بستن درِ هر عذاب و نقمت تازه‌ای که ویژه این شب باشد؛ و طبعاً سستیِ نیرنگ شیاطین نیز لازمه آن است، چنان‌که در برخی از روایات بدان اشاره شده است.

قيل:

المراد به أن الملائكه يسلمون علي من مروا به من المؤمنين المتعبدين

و گفته شده است: مراد از آن این است که فرشتگان بر هر یک از مؤمنان اهل عبادت که بر او بگذرند سلام می‌کنند، و بازگشت این معنا نیز به همان چیزی است که گذشت.

لقوله:

قوله:

« تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِكَهُ »

و این دو آیه، یعنی فرمودهٔ او: نقل در متن اصلی تا پایان سوره، در معنای تفسیر است برای این فرمودهٔ او:

« لَيْلَهُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ »

نقل در متن اصلی (شب قدر از هزار ماه بهتر است).

بحث روایی

قال:

قلت

في تفسير البرهان،عن الشيخ الطوسي عن أبي ذر قال*:

قلت يا رسول الله القدر شيء يكون علي عهد الأنبياء-ينزل عليهم فيها الأمر فإذا مضوا رفعت؟قال:

در تفسیر البرهان، از شیخ طوسی از ابوذر روایت شده که گفت: گفتم: ای پیامبر خدا، آیا [شب] قدر چیزی است که در روزگار پیامبران وجود دارد و در آن امر بر ایشان نازل می‌شود، پس چون درگذشتند برداشته می‌شود؟ فرمود:

لا بل هي إلي يوم القيامه.

نه، بلکه آن تا روز قیامت هست.

می‌گویم: و در معنای آن، بیش از یک روایت از طرق اهل سنت وجود دارد.

قال:

و في المجمع،و عن حماد بن عثمان عن حسان بن أبي علي قال*:

سألت أبا عبد الله(ع) عن ليله القدر-قال:اطلبها في تسع عشره-و إحدي و عشرين و ثلاث و عشرين.

و در «مجمع»، و از حماد بن عثمان از حسان بن ابی‌علی روایت شده که گفت: از ابوعبدالله (ع) دربارهٔ شب قدر پرسیدم؛ فرمود: آن را در نوزدهم، و بیست و یکم، و بیست و سوم بجوی.

می‌گویم: و در معنای آن، روایات دیگری نیز هست، و در پاره‌ای از اخبارْ تردید میان دو شب بیست و یکم و بیست و سوم است؛ مانند روایت عیاشی از عبدالواحد از [امام] باقر (ع)، و از روایاتی استفاده می‌شود که آن، شب بیست و سوم است، و تنها از جهت بزرگداشت امر آن [به‌روشنی] تعیین نشده است تا مبادا با ارتکاب گناهان سبک شمرده شود.

أنه قال لرسول الله ص.

و فيه،أيضا في روايه عبد الله بن بكير عن زراره عن أحدهما(ع)قال*:

ليله ثلاث و عشرين هي ليله الجهني،و حديثه أنه قال لرسول الله ص.إن منزلي نائي عن المدينه فمرني بليله أدخل فيها-فأمره بليله ثلاث و عشرين.

و در همان [کتاب] نیز در روایت عبدالله بن بکیر از زراره از یکی از آن دو امام (ع) آمده است که فرمود: شب بیست و سوم همان شب جُهَنی است، و داستان او این است که به پیامبر خدا (ص) عرض کرد: منزل من از مدینه دور است، پس مرا به شبی فرمان ده که در آن [به شهر] درآیم؛ پس پیامبر او را به شب بیست و سوم امر فرمود.

می‌گویم: و حدیث جُهَنی—که نامش عبدالله بن اُنَیس انصاری است—از طرق اهل‌سنت نیز روایت شده است؛ آن را در کتاب «الدر المنثور» از مالک و بیهقی آورده است.

و في الكافي،بإسناده عن زراره قال*:قال أبو عبد الله(ع):

التقدير في تسع عشره،و الإبرام في ليله إحدي و عشرين،و الإمضاء في ليله ثلاث و عشرين.

و در «کافی» به سند خود از زراره آمده است که گفت: ابوعبدالله (ع) فرمود: تقدیر در [شب] نوزدهم، و ابرام (استوار ساختن) در شب بیست و یکم، و امضا در شب بیست و سوم است.

می‌گویم: و در معنای آن، روایات دیگری نیز وجود دارد.

پس روایات اهل‌بیت (ع) بر این اتفاق‌نظر دارند که آن [شب] ماندگار است و هر سال تکرار می‌شود، و این‌که شبی از شب‌های ماه رمضان است، و این‌که یکی از آن سه شب است.

و اما از طرق اهل‌سنت، روایات به گونه‌ای شگفت دچار اختلاف شده‌اند که نزدیک است قابل ضبط نباشد، و معروف در نزد آنان این است که آن، شب بیست و هفتم است که قرآن در آن نازل شده است؛ و هر که در پی دست‌یابی به آنها باشد، باید به «الدر المنثور» و سایر جوامع [روایی] رجوع کند.

فأنزل الله

و في الدر المنثور،أخرج الخطيب عن ابن المسيب قال*:قال رسول الله ص:

رأيت بني أميه يصعدون منبري فشق ذلك علي-فأنزل الله إنا أنزلناه في ليله القدر:.

و در کتاب «الدر المنثور»، خطیب از ابن‌مسیّب روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: بنی‌امیه را دیدم که بر منبرم بالا می‌روند، پس این بر من گران آمد؛ ازاین‌رو خدا «نقلِ درون متن در اصل» را نازل فرمود:.

می‌گویم: و نیز مانند آن از خطیب در تاریخش، از ابن‌عباس روایت شده است،

و همچنین آنچه در معنای آن است، از ترمذی، ابن‌جریر، طبرانی، ابن‌مردویه و بیهقی از حسن بن علی [روایت شده است]؛ و در این معنا روایات بسیاری از طریق شیعه از امامان اهل‌بیت (ع) وجود دارد که در آن‌ها آمده است: خدای متعال با عطا کردن شب قدر و بهتر قرار دادن آن از هزار ماه—که مدت پادشاهی بنی‌امیه است—به پیامبرش (ص) تسلی بخشید.

قال:

قال له بعض أصحابنا و لا أعلمه إلا سعيد السمان:

و في الكافي،بإسناده عن ابن أبي عمير عن غير واحد عن أبي عبد الله(ع) *

قال له بعض أصحابنا و لا أعلمه إلا سعيد السمان:كيف تكون ليله القدر خيرا من ألف شهر؟ قال:العمل فيها خير من العمل في ألف شهر-ليس فيها ليله القدر.

و در «کافی» به سند خود از ابن ابی‌عمیر از چند تن، از ابوعبدالله (ع) روایت کرده است که یکی از یارانمان به آن حضرت عرض کرد—و او را جز سعید سمّان نمی‌دانم—: چگونه شب قدر بهتر از هزار ماه است؟ فرمود: عمل در آن، بهتر از عمل در هزار ماهی است که در آن‌ها شب قدر نباشد.

قال الله عز و جل:

قال:

عن قول الله عز و جل:

و فيه،بإسناده عن الفضيل و زراره و محمد بن مسلم عن حمران *

أنه سأل أبا جعفر(ع) عن قول الله عز و جل:« إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِي لَيْلَهٍ مُبٰارَكَهٍ »قال:نعم ليله القدر و هي في كل سنه في شهر رمضان-في العشر الأواخر-فلم ينزل القرآن إلا في ليله القدر-قال الله عز و جل:

و در همان کتاب به سند خود از فضیل و زراره و محمد بن مسلم، از حُمران روایت کرده است که او از ابوجعفر (ع) درباره سخن خدای عزوجل: نقلِ درون متن در اصل [ما آن را در شبی پربرکت نازل کردیم] پرسید. فرمود: آری، شب قدر است، و آن در هر سال در ماه رمضان و در ده روز پایانی است؛ پس قرآن جز در شب قدر نازل نشده است. خدای عزوجل می‌فرماید:

« فِيهٰا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ ».

نقلِ درون متن در اصل [در آن هر امر استواری فیصله می‌یابد].

قال:يقدر في ليله القدر كل شيء-يكون في تلك السنه إلي مثلها من قابل:خير و شر طاعه و معصيه و مولود و أجل أو رزق-فما قدر في تلك الليله و قضي فهو المحتوم-و لله عز و جل فيه المشيه.

[سپس] فرمود: در شب قدر هر چیزی که در آن سال تا مانند آن در سال آینده خواهد بود مقدر می‌شود: خیر و شر، طاعت و معصیت، و ولادت و اجل یا روزی؛ پس هرآنچه در آن شب مقدر شود و قضا یابد، همان قطعی و محتوم است، و برای خدای عزوجل در آن مشیت است.

فقال:

قال:قلت:

قال:قلت:« لَيْلَهُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ »أي شيء عني بذلك؟فقال:و العمل الصالح فيها من الصلاه و الزكاه-و أنواع الخير خير من العمل في ألف شهر-ليس فيها ليله القدر،و لو لا ما يضاعف الله تبارك و تعالي للمؤمنين ما بلغوا-و لكن الله يضاعف لهم الحسنات.

[حُمران] گفت: عرض کردم: نقلِ درون متن در اصل [شب قدر بهتر از هزار ماه است]؛ منظور از این چیست؟ فرمود: و عمل صالح در آن، از نماز و زکات و انواع خیر، بهتر از عمل در هزار ماهی است که در آن‌ها شب قدر نباشد، و اگر نبود آنچه خدای تبارک و تعالی برای مؤمنان چند برابر می‌کند به [مقصد] نمی‌رسیدند، ولی خداوند حسنات را برای آنان چند برابر می‌گرداند.

می‌گویم: و سخن امام که «و لله فیه المشیه» [برای خدا در آن مشیت است]، مقصودش از آن، اطلاق قدرت خدای متعال است؛ پس او می‌تواند هرچه را بخواهد مشیت کند،

و هرچند حتمی کرده باشد؛ چرا که واجب‌ساختن امر از سوی او، قدرت مطلقه را مقید نمی‌سازد، پس او می‌تواند قضای حتمی را نقض کند هرچند که هرگز چنین نخواهد خواست.

و في المجمع،روي ابن عباس عن النبي ص أنه قال*:

إذا كان ليله القدر تنزل الملائكه- الذين هم سكان سدره المنتهي و منهم جبرائيل-فينزل جبرائيل و معه ألويه-ينصب لواء منها علي قبري و لواء علي بيت المقدس-و لواء في المسجد الحرام و لواء علي طور سيناء-و لا يدع فيها مؤمنا و لا مؤمنه إلا سلم عليه-إلا مدمن خمر و آكل لحم الخنزير و المتضمخ بالزعفران.

و در «مجمع [البیان]»، ابن‌عباس از پیامبر (ص) روایت کرده است که فرمود: چون شب قدر فرارسد، فرشتگانی که ساکنان سدرةالمنتهی هستند و جبرئیل نیز از آنان است فرود می‌آیند؛ پس جبرئیل فرود می‌آید در حالی که پرچم‌هایی به همراه دارد، پرچمی از آن‌ها را بر مزار من، پرچمی را بر بیت‌المقدس، پرچمی را در مسجدالحرام و پرچمی را بر طور سینا برمی‌افرازد، و در آن شب هیچ مرد مؤمن و هیچ زن مؤمنی را وانمی‌گذارد مگر آنکه بر او سلام می‌کند، جز شراب‌خوارِ مداوم، و خورنده‌ی گوشت خوک [یادداشت منبع: ۱) «تضمخ بالطیب»: به آن آلوده شد.] و کسی که به زعفران آلوده است.

أ ليس أن الله عز و جل يقول:

فقال:

فقلت:

فقال:

و في تفسير البرهان،عن سعد بن عبد الله بإسناده عن أبي بصير قال*:

كنت مع أبي عبد الله (ع)فذكر شيئا من أمر الإمام إذا ولد-فقال:استوجب زياده الروح في ليله القدر- فقلت:جعلت فداك أ ليس الروح هو جبرئيل؟فقال:جبرئيل من الملائكه و الروح أعظم من الملائكه-أ ليس أن الله عز و جل يقول:« تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِكَهُ وَ الرُّوحُ ».

و در تفسیر «البرهان»، از سعد بن عبدالله به اسنادش از ابوبصیر روایت شده است که گفت: نزد ابوعبدالله (ع) بودم که چیزی از امر امام را به هنگامی که زاده می‌شود یاد کرد و فرمود: سزاوارِ افزونیِ روح در شب قدر می‌گردد. عرض کردم: فدایت شوم، آیا روح همان جبرئیل نیست؟ فرمود: جبرئیل از فرشتگان است و روح از فرشتگان بزرگ‌تر است؛ مگر نه اینکه خدای عزوجل می‌فرماید: نقلِ درون متن در اصل (فرشتگان و روح فرود می‌آیند)؟

می‌گویم: روایات درباره‌ی شب قدر و فضیلت آن بسیار زیاد است، و در برخی از آن‌ها برای آن نشانه‌هایی ذکر شده است که نه همیشگی‌اند و نه اکثری، مانند برآمدن خورشید در بامداد آن در حالی که پرتوی ندارد، و اعتدال هوا در آن؛ که از آن‌ها چشم پوشیدیم.