تفسیر سورهٔ کوثر

[سوره کوثر (۱۰۸): آیات ۱ تا ۳]

اشاره

به نام خداوند بخشنده مهربان

بیان

منتی است بر پیامبر (ص) با اعطای کوثر به او، و دلجویی از خاطر شریفش بدین که بدخواهش خود بی‌نسل است؛ و این سوره کوتاه‌ترین سوره در قرآن است. و روایات در مکی یا مدنی بودن این سوره اختلاف دارند، و ظاهر آن است که مکی است، و برخی ذکر کرده‌اند که برای جمع میان روایات، دو بار نازل شده است.

قال في المجمع،

قوله تعالي:

« إِنّٰا أَعْطَيْنٰاكَ الْكَوْثَرَ » الكوثر فوعل و هو الشيء الذي من شأنه الكثره،و الكوثر الخير الكثير،انتهي.

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی در مجمع گفته است: کوثر [بر وزن] فوعل است و آن چیزی است که ویژگی‌اش کثرت باشد، و کوثرْ خیر کثیر است؛ پایان.

و اقوال آنان در تفسیر کوثر اختلافی شگفت یافته است؛ پس گفته شده است: آن، خیر کثیر است؛ و گفته شده: نهری در بهشت است؛ و گفته شده: حوض پیامبر(ص) در بهشت یا در محشر است؛ و گفته شده: فرزندان اوست؛ و گفته شده: یاران و پیروان او(ص) تا روز قیامت هستند؛ و گفته شده: علمای امت او(ص) هستند؛ و گفته شده: قرآن است و فضایل آن بسیار است؛ و گفته شده: نبوت است؛ و گفته شده: آسان ساختن قرآن و سبک کردن شریعت‌ها است؛ و گفته شده: اسلام است؛ و گفته شده: توحید است؛ و گفته شده: علم و حکمت است؛ و گفته شده: فضایل او(ص) است؛ و گفته شده: مقام محمود است؛ و گفته شده: آن، نور قلب او(ص) است، تا غیر این‌ها از آنچه گفته شده است؛ و از برخی نقل شده که اقوال را به بیست و شش قول رسانده است.

بقوله:

قوله في آخر السوره:

« إِنَّ شٰانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ » « إِنَّ شٰانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ »

و در دو قول نخست، به برخی روایات استناد شده است، و باقی اقوال خالی از ادعای بدون دلیل (تحکّم) نیست؛ و به هر حال، فرمودهٔ او در پایان سوره: نقل در متن اصلی - در حالی که ظاهر «ابتر»، کسی است که نسلش قطع شده باشد، و ظاهر جمله این است که از قبیل قصر قلب است - [اقتضا می‌کند] که کثرت ذریهٔ او(ص) به‌تنهایی با کوثری که به پیامبر(ص) عطا شده اراده شده باشد، یا مراد از آن، خیر کثیر باشد و کثرت ذریه در ضمن خیر کثیر مراد باشد؛ و اگر جز این بود، تثبیت سخن با فرمودهٔ او: نقل در متن اصلی خالی از فایده می‌بود.

بقوله:

« اَلْأَبْتَرُ »

و روایات به حد استفاضه است که سوره تنها دربارهٔ کسی نازل شده که پس از درگذشت دو پسر پیامبر(ص)، قاسم و عبدالله، او(ص) را به ابتر بودن (بی‌نسل بودن) عیب گرفت؛ و با این [مطلب]، آنچه گفته شده دفع می‌شود که: مرادِ دشمن از سخنش: نقل در متن اصلی بریده از قوم خود یا بریده از خیر است، پس خدا بر او رد کرده که همانا خود او از هر خیری بریده است.

قوله:

« إِنّٰا أَعْطَيْنٰاكَ »

و به‌سبب آنچه در فرمودهٔ او: نقل در متن اصلی از منّت نهادن بر آن حضرت(ص) هست، با لفظ متکلم مع‌الغیر که دلالت بر عظمت دارد آورده شد؛ و به‌خاطر آنچه در آن از دلجویی و خشنود ساختن خاطر شریف او هست، جمله با «إنّ» تأکید گردید و با واژهٔ «اعطاء» که ظاهر در تملیک است تعبیر شد.

و این جمله خالی از دلالت بر این نیست که فرزندان فاطمه(ع) ذریهٔ پیامبر(ص) هستند؛ و این خود به‌تنهایی از اخبار غیبی (ملاحم) قرآن کریم است، چرا که خدای متعال نسل او را پس از وی چنان فزونی بخشید که هیچ نسل دیگری در کثرت با آنان برابری نمی‌کند، با وجود همهٔ مصائبی که بر آنان فرود آمد و کشتارهای سهمگینی که جمعیت‌هایشان را نابود ساخت.

قوله:

قوله تعالي:

« فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ » « إِنّٰا أَعْطَيْنٰاكَ الْكَوْثَرَ »

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی ظاهر سیاق در متفرع ساختن امر به نماز و نحر بر منت‌گذاری در فرمودهٔ او: نقل در متن اصلی این است که آن، از باب شکر نعمت است؛ و معنا این است که: چون با بخشیدن کوثر بر تو منت نهادیم، پس برای این نعمت با نماز و نحر شکرگزاری کن.

و مراد از نحر، بنا بر آنچه هر دو فریق از پیامبر(ص) و از علی(ع) روایت کرده‌اند و شیعه از صادق(ع) و دیگر امامان روایت نموده است، بالا بردن دست‌ها در تکبیرِ نماز تا برابر نحر (گلوگاه) است.

و گفته شده است: معنای آیه این است که برای پروردگارت نماز عید بخوان و شتران قربانی را نحر کن، و گفته شده است: یعنی برای پروردگارت نماز بخوان و هنگام برداشتن سرت از رکوع راست بایست، و غیر از این‌ها نیز گفته شده است.

قوله تعالي:

« إِنَّ شٰانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ »

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی؛ «شانئ» همان دشمن کینه‌توز است و «ابتر» کسی است که نسلی ندارد، و این کینه‌توز همان عاص بن وائل است.

و گفته شده است: مراد از ابتر، بریده از خیر یا بریده از قوم خویش است؛ و دانستی که روایات سبب نزول سوره با آن سازگار نیست و به زودی خواهد آمد.

بحث روایی

قال:

قلت لسعيد بن جبير-

قال أبو بشر

في الدر المنثور،أخرج البخاري و ابن جرير و الحاكم من طريق أبي بشر عن سعيد بن جبير عن ابن عباس أنه قال"*:

الكوثر الخير الذي أعطاه إياه-قال أبو بشر قلت لسعيد بن جبير-فإن ناسا يزعمون أنه نهر في الجنه-قال:النهر الذي في الجنه من الخير الذي أعطاه الله إياه.

در کتاب «الدر المنثور»، بخاری، ابن جریر و حاکم از طریق ابوبشر از سعید بن جبیر از ابن عباس روایت کرده‌اند که گفت: کوثر همان خیری است که [خداوند] به او عطا کرد. ابوبشر گفت: به سعید بن جبیر گفتم: مردمانی می‌پندارند که آن نهری در بهشت است؛ گفت: نهری که در بهشت است، از همان خیری است که خدا به او عطا کرده است.

قال:

قال النبي ص لجبريل:

و فيه،أخرج ابن أبي حاتم و الحاكم و ابن مردويه و البيهقي في سننه عن علي بن أبي طالب قال*:

لما نزلت هذه السوره علي النبي ص« إِنّٰا أَعْطَيْنٰاكَ الْكَوْثَرَ »قال النبي ص لجبريل:ما هذه النحيره التي أمرني بها ربي؟قال:إنها ليست بنحيره-و لكن يأمرك إذا تحرمت للصلاه-أن ترفع يديك إذا كبرت-و إذا ركعت و إذا رفعت رأسك من الركوع-فإنها صلاتنا و صلاه الملائكه الذين في السماوات السبع،و أن لكل شيء زينه- و زينه الصلاه رفع اليدين عند كل تكبيره.

و در همان کتاب، ابن ابی‌حاتم، حاکم، ابن مردویه، و بیهقی در «سنن» خود از علی بن ابی‌طالب (ع) روایت کرده‌اند که فرمود: هنگامی که این سوره: نقلِ درون متن در اصل بر پیامبر (ص) نازل شد، پیامبر (ص) به جبرئیل فرمود: این نحیره چیست که پروردگارم مرا بدان فرمان داده است؟ گفت: آن نحیره نیست، بلکه به تو فرمان می‌دهد هنگامی که برای نماز احرام بستی، چون تکبیر گفتی دست‌هایت را بالا ببری، و هنگامی که به رکوع رفتی و هنگامی که سرت را از رکوع برداشتی؛ چرا که این، نماز ما و نماز فرشتگانی است که در آسمان‌های هفت‌گانه‌اند، و همانا برای هر چیزی زینتی است و زینت نماز، بالا بردن دست‌ها در هر تکبیر است.

التي قال الله:

قال النبي ص:

قال النبي ص:رفع اليدين من الاستكانه التي قال الله:« فَمَا اسْتَكٰانُوا لِرَبِّهِمْ

پیامبر (ص) فرمود: بالا بردن دست‌ها از [جمله همان] فروتنی است که خداوند فرموده است: نقلِ درون متن در اصل

وَ مٰا يَتَضَرَّعُونَ »

نقلِ درون متن در اصل:. (پس برای پروردگارشان فروتنی نکردند و به زاری درنیامدند).

ثم قال:

أورده الثعلبي و الواحدي في تفسيرهما

می‌گویم: و در «مجمع» آن را از مقاتل، از اصبغ بن نباته، از آن حضرت (ع) روایت کرده و سپس گفته است: ثعلبی و واحدی آن را در تفسیر خود آورده‌اند

،

و قال أيضا:إن جميع عترته الطاهره رووا عنه(ع):

و نیز گفته است: تمام عترت پاکش از آن حضرت (ع) روایت کرده‌اند:

أن معني النحر رفع اليدين إلي النحر في الصلاه.

که معنای نحر، بالا بردن دست‌ها تا گلوگاه در نماز است.

قال

و فيه،أخرج ابن جرير عن أبي جعفر *في قوله:« فَصَلِّ لِرَبِّكَ »قال:

في قوله:

« فَصَلِّ لِرَبِّكَ » الصلاه « وَ انْحَرْ » يرفع يديه أول ما يكبر في الافتتاح.

و در همان کتاب، ابن جریر از ابوجعفر درباره این فرموده او: نقل در متن اصلی روایت کرده است که فرمود: [مراد] نماز است، و [درباره] نقل در متن اصلی فرمود: دست‌هایش را نخستین باری که در افتتاح [نماز] تکبیر می‌گوید، بالا ببرد.

أوحي إلي رسوله-أن

و فيه،أخرج ابن مردويه عن ابن عباس"*في قوله:« فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ »قال:

في قوله:

« فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ » إن الله أوحي إلي رسوله-أن ارفع يديك حذاء نحرك إذا كبرت للصلاه فذاك النحر.

و در همان کتاب، ابن مردویه از ابن عباس درباره این فرموده او: نقل در متن اصلی روایت کرده است که گفت: همانا خدا به پیامبرش وحی فرمود که: هرگاه برای نماز تکبیر گفتی دست‌هایت را برابر گلوگاهت بالا ببر، پس نحر همان است.

و في المجمع،في الآيه عن عمر بن يزيد قال سمعت أبا عبد الله(ع)يقول *

في قوله

« فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ » هو رفع يديك حذاء وجهك:.

و در «مجمع»، درباره این آیه از عمر بن یزید روایت است که گفت: شنیدم ابوعبدالله (ع) درباره این فرموده [او] نقل در متن اصلی می‌فرمود: آن، بالا بردن دست‌ها تا برابر صورتت است.

می‌گویم: سپس گفته است: و عبدالله بن سنان مانند آن را از آن حضرت روایت کرده، و نیز نزدیک به آن از جمیل از آن حضرت (ع) روایت شده است.

فأنزل الله

فقال العاص بن وائل السهمي

و في الدر المنثور،أخرج ابن سعد و ابن عساكر من طريق الكلبي عن أبي صالح عن ابن عباس قال"*:

كان أكبر ولد رسول الله ص القاسم-ثم زينب ثم عبد الله ثم أم كلثوم ثم فاطمه ثم رقيه-فمات القاسم و هو أول ميت من ولده بمكه-ثم مات عبد الله-فقال العاص بن وائل السهمي قد انقطع نسله فهو أبتر- فأنزل الله« إِنَّ شٰانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ ».

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌سعد و ابن‌عساکر از طریق کلبی از ابوصالح از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: بزرگ‌ترین فرزند پیامبر خدا (ص) قاسم بود، سپس زینب، سپس عبدالله، سپس ام‌کلثوم، سپس فاطمه و سپس رقیه. پس قاسم درگذشت و او نخستین فرزند آن حضرت بود که در مکه وفات یافت، سپس عبدالله درگذشت. پس عاص بن وائل سهمی گفت: نسل او قطع شد، پس او ابتر است؛ پس خداوند نقلِ درون متن در اصل را نازل کرد.

فأنزل الله

فقال العاص بن وائل:

فقال حين رأي رسول الله ص:

و فيه،أخرج الزبير بن بكار و ابن عساكر عن جعفر بن محمد عن أبيه قال*:

توفي القاسم بن رسول الله بمكه-فمر رسول الله ص و هو آت من جنازته-علي العاص بن وائل و ابنه عمرو-فقال حين رأي رسول الله ص:إني لأشنؤه-فقال العاص بن وائل:لا جرم لقد أصبح أبتر-فأنزل الله« إِنَّ شٰانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ ».

و در همان کتاب، زبیر بن بکّار و ابن‌عساکر از جعفر بن محمد، از پدرش روایت کرده‌اند که فرمود: قاسم، فرزند پیامبر خدا در مکه درگذشت؛ پس پیامبر خدا (ص) در حالی که از تشییع جنازهٔ او بازمی‌گشت از کنار عاص بن وائل و پسرش عمرو گذشت؛ پس [عمرو] چون پیامبر خدا (ص) را دید گفت: من به یقین از او بیزارم؛ پس عاص بن وائل گفت: بی‌گمان دیگر ابتر شده است؛ پس خداوند نقلِ درون متن در اصل را نازل فرمود.

قال العاص بن وائل:

كانت قريش تقول-إذا مات ذكور الرجل-

و فيه،أخرج ابن أبي حاتم عن السدي قال"*:

كانت قريش تقول-إذا مات ذكور الرجل-بتر فلان-فلما مات ولد النبي ص-قال العاص بن وائل:بتر و الأبتر الفرد.

و در همان کتاب، ابن ابی‌حاتم از سُدّی روایت کرده است که گفت: قریش هنگامی که فرزندان پسر کسی می‌مردند، می‌گفتند: فلانی ابتر شد؛ پس هنگامی که فرزند پیامبر (ص) درگذشت، عاص بن وائل گفت: ابتر شد؛ و ابتر به معنای فردِ تنها است.

می‌گویم: در برخی روایات آمده است که آن کینه‌توز ولید بن مغیره بوده است، و در برخی از آن‌ها ابوجهل، و در برخی عقبة بن ابی‌معیط، و در برخی کعب بن اشرف؛ و آنچه مورد اعتماد است همان است که گذشت.

و مؤید آن است آنچه

في الاحتجاج الطبرسي،عن الحسن بن علي(ع): في حديث يخاطب فيه عمرو بن العاصي:

و أنك ولدت علي فراش مشترك-فتحاكمت فيك رجال قريش

در احتجاج طبرسی، از حسن بن علی (ع) [روایت شده]، در حدیثی که در آن عمرو بن عاص را مخاطب ساخته [و می‌فرماید]: و تو بر بستری مشترک زاده شدی، پس مردانی از قریش دربارهٔ تو به داوری نشستند،

منهم أبو سفيان بن حرب-و الوليد بن المغيره و عثمان بن الحارث-و النضر بن الحارث بن كلده و العاص بن وائل-كلهم يزعم أنك ابنه-فغلبهم عليك من بين قريش ألأمهم حسبا- و أخبثهم منصبا و أعظمهم بغيه.

از جمله ابوسفیان بن حرب، ولید بن مغیره، عثمان بن حارث، نضر بن حارث بن کلده و عاص بن وائل، که همگی‌شان گمان می‌کردند تو پسر او هستی؛ پس از میان قریش فرومایه‌ترینشان از جهت حَسَب، و پلیدترینشان از جهت جایگاه، و بزرگ‌ترینشان از جهت زناپیشگی بر سر تو بر دیگران چیره شد.

فأنزل الله تبارك و تعالي:

و قال العاص بن وائل:

و قلت:

ثم قمت خطيبا و قلت:أنا شانئ محمد-و قال العاص بن وائل:إن محمدا رجل أبتر لا ولد له-قد مات انقطع ذكره-فأنزل الله تبارك و تعالي:« إِنَّ شٰانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ ».

سپس به خطابه ایستادی و گفتی: من دشمن محمدم؛ و عاص بن وائل گفت: همانا محمد مردی ابتر است و فرزندی ندارد، مرده است و یادش قطع شده است؛ پس خدای تبارک و تعالی نازل فرمود: نقلِ درون متن در اصل.

تا آخر حدیث.

و في تفسير القمي،":« إِنّٰا أَعْطَيْنٰاكَ الْكَوْثَرَ »قال:

« إِنّٰا أَعْطَيْنٰاكَ الْكَوْثَرَ » الكوثر نهر في الجنه أعطي الله محمدا ص-عوضا عن ابنه إبراهيم.

و در تفسیر قمی [آمده است]: «إِنّٰا أَعْطَیْنٰاکَ الْکَوْثَرَ»، فرمود: کوثر، نهری است در بهشت که خدا در عوض فرزندش ابراهیم به محمد (ص) عطا فرمود.

می‌گویم: این خبر با وجود مرسل و مضمر بودنش، معارض سایر روایات است؛ و تفسیر کوثر به نهری در بهشت، با تفسیر [آن] به خیر کثیر منافاتی ندارد، همان‌گونه که در روایت ابن‌جبیر گذشت.