تفسیر سورهٔ اخلاص

[سورهٔ اخلاص (۱۱۲): آیات ۱ تا ۴]

اشاره

به نام خداوند بخشنده مهربان

بیان

این سوره، خدای متعال را به احدیت ذات و بازگشت ماسوای او به وی در تمامی نیازهای وجودی‌شان توصیف می‌کند، بدون آنکه چیزی نه در ذاتش، نه در صفاتش و نه در افعالش با او شریک باشد؛ و این همان توحید قرآنی است که قرآن کریم به آن اختصاص دارد و همه معارف اسلامی بر آن بنا می‌شود.

و روایات در فضیلت این سوره بسیار است، تا آنجا که از طرق فریقین روایت شده که معادل یک‌سوم قرآن است، چنان‌که ان‌شاءالله خواهد آمد.

و این سوره احتمال مکی بودن و مدنی بودن را دارد، و ظاهرِ برخی از آنچه در سبب نزول آن وارد شده این است که مکی است.

« قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ »

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی. «هو» ضمیر شأن و قصه است که اهتمام به مضمون جمله پس از خود را افاده می‌کند، و حق آن است که لفظ جلاله، اسمِ عَلَم به غلبه برای خدای متعال در زبان عربی است، چنان‌که برای او در دیگر زبان‌ها نیز نام خاصی وجود دارد، و پیش از این پاره‌ای سخن در این باره در تفسیر سوره فاتحه گذشت.

و «أحد» وصفی برگرفته از وحدت است، مانند «واحد»، جز اینکه «أحد» تنها بر چیزی اطلاق می‌شود که نه در خارج و نه در ذهن کثرت نمی‌پذیرد، و از این‌رو شمارش نمی‌پذیرد و داخل در عدد نمی‌شود؛ برخلاف «واحد»، زیرا برای هر واحدی، چه در خارج و چه در ذهن به گمان یا با فرض عقل، دومی و سومی هست و با پیوستنِ آن کثیر می‌گردد، اما «أحد»، هرچه دومی برایش فرض شود، همان خودش خواهد بود و چیزی بر آن افزوده نمی‌شود.

قول

ما جاءني من القوم أحد ما جاءني واحد منهم

و این نکته را در این سخنت بسنج: «نقل در متن اصلی»؛ زیرا با این سخن آمدنِ دو تن از آنان و بیشتر را نفی می‌کنی، همان‌گونه که آمدن یک تن از آنان را نفی می‌کنی، برخلاف آنکه بگویی: «نقل در متن اصلی»؛ چراکه با این سخن تنها آمدن یک تن از آنان به حسب عدد را نفی می‌کنی و این با آمدن دو تن از آنان یا بیشتر منافاتی ندارد؛ و به سبب افاده این معنا، [لفظ «أحد»] در کلام مثبت (ایجاب) مطلقاً به کار نمی‌رود مگر درباره خدای متعال؛ و از لطایف بیان در این باب، سخنِ

علي عليه أفضل السلام في بعض خطبه في توحيده تعالي:

كل مسمي بالوحده غيره قليل

علی علیه‌افضل‌السلام در برخی از خطبه‌هایش در توحید خدای متعال است [که فرمود]: «کل مسمی بالوحده غیره قلیل» (هر که جز او به وحدت نامیده شود اندک است)؛ و ما بخشی از کلام آن حضرت (ع) را در توحید، در ذیل بحث از توحید قرآن در جزء ششم از این کتاب آورده‌ایم.

يقال:

« اَللّٰهُ الصَّمَدُ »

خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی. اصل در معنای صمد، قصد کردن یا قصد کردن همراه با اعتماد است؛ گفته می‌شود:

صمده يصمده صمدا من باب نصر أي قصده أو قصده معتمدا عليه

«صمده یصمده صمدا» از باب نصر، یعنی قصدِ او کرد یا با تکیه بر او بدو روی آورد؛ و «صمد» را - که صفت است - به معانی متعددی تفسیر کرده‌اند که بازگشت بیشتر آن‌ها به این است که او سروری است که بدو روی آورده می‌شود («السید المصمود إلیه»)، یعنی در حاجت‌ها قصد او می‌شود؛ و هرگاه در آیه مطلق بیاید و به هیچ قیدی مقید نگردد، پس او مقصود در حاجت‌ها به طور مطلق است.

و قال و أطلق:

قال تعالي:

«أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ» «وَ أَنَّ إِليٰ رَبِّكَ الْمُنْتَهيٰ»

و از آنجا که خدای متعال پدیدآورندهٔ هر صاحب وجودی از ماسوای خویش است، هر آنچه عنوان «چیزی غیر از او» بر آن صدق کند، در ذات و صفات و آثارش نیازمند اوست، پس قصد او می‌کند؛ خدای متعال می‌فرماید: نقل در متن اصلی (الأعراف: ۵۴) و [نیز] به صورت مطلق فرمود: نقل در متن اصلی (النجم: ۴۲). بنابراین، او در هر نیازی در هستی صمد است؛ [هیچ موجودی] رو به چیزی نمی‌آورد مگر اینکه او همان ذاتی است که قصدش بدو منتهی می‌گردد و خواسته‌اش به سببِ او برآورده می‌شود و حاجتش به وسیلهٔ او روا می‌گردد.

« اَللّٰهُ أَحَدٌ »

و از اینجا وجهِ داخل شدنِ «لام» در «الصمد» و اینکه برای افادهٔ حصر است آشکار می‌شود؛ بنابراین تنها اوست که به طور مطلق صمد است. و این بر خلاف «أحد» در فرمودهٔ او: «اَللّٰهُ أَحَدٌ» است؛ چرا که «أحد» به سبب معنای وحدتِ خاصی که افاده می‌کند، در کلام اثباتی بر غیر خدای متعال اطلاق نمی‌شود، از این رو در آن نیازی به عهد یا حصر نیست.

فقيل:

« اَللّٰهُ الصَّمَدُ » هو الصمد الله أحد صمد الله أحد الله الصمد

و اما آشکار آوردنِ دوبارهٔ اسم جلاله آنجا که گفته شد: «اَللّٰهُ الصَّمَدُ» و گفته نشد: «هو الصمد»، و گفته نشد: «نقل در متن اصلی»، ظاهر آن است که این برای اشاره به این بوده که هر یک از این دو جمله به تنهایی در شناساندنِ خدای متعال کافی است؛ چرا که مقام، مقامِ شناساندن خدای متعال با صفتی است که به او اختصاص دارد؛ از این رو گفته شد: «نقل در متن اصلی» تا اشاره باشد به اینکه معرفت به او حاصل است، خواه چنین گفته شود یا چنان.

« اَللّٰهُ أَحَدٌ » « اَللّٰهُ الصَّمَدُ »

و این دو آیه با این حال، خدای متعال را هم به صفت ذات و هم به صفت فعل توصیف می‌کنند؛ پس فرمودهٔ او: «اَللّٰهُ أَحَدٌ» او را به احدیتی وصف می‌کند که عینِ ذات است، و فرمودهٔ او: «اَللّٰهُ الصَّمَدُ» او را به پایان پذیرفتنِ هر چیز به وی وصف می‌کند، و این از صفات فعل است.

و قيل:

الصمد بمعني المصمت الذي ليس بأجوف فلا يأكل و لا يشرب و لا ينام و لا يلد و لا يولد « لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ »

و گفته شده است: «صمد» به معنای «مُصمَت» (توپر) است که میان‌تهی نیست، پس نه می‌خورد و نه می‌آشامد و نه می‌خوابد و نه می‌زاید و نه زاده می‌شود؛ و بنا بر این، فرمودهٔ او: «لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ» تفسیری برای «صمد» خواهد بود.

« لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ »

خدای متعال می‌فرماید: «لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ». این دو آیهٔ کریمه از خدای متعال نفی می‌کنند اینکه به سببِ تجزیه‌ای در خود چیزی را بزاید تا چیزی هم‌سنخِ او از وی جدا گردد، به هر معنایی که اراده شود از انفصال

و كما يقول الوثنيه في بعض آلهتهم

كما يقول به النصاري في المسيح(ع)

إنه ابن الله أنهم أبناء الله سبحانه

و اشتقاق؛ چنان‌که مسیحیان دربارهٔ مسیح(ع) می‌گویند که او پسر خداست، و چنان‌که بت‌پرستان دربارهٔ برخی از معبودانِ خود می‌گویند که آنان فرزندان خدای پاک و منزه‌اند.

و [آن دو آیه] از او نفی می‌کنند که از چیزی دیگر متولد شده و از آن مشتق باشد، به هر معنایی که از اشتقاق اراده شود؛ چنان‌که بت‌پرستان می‌گویند، که در میان خدایانشان کسی هست که خدای پدرِ خدایی است، و کسی که الهه مادرِ خدایی است، و کسی که خدای پسرِ خدایی است.

و [آن دو آیه] نفی می‌کنند که برای او همتایی باشد که در ذات یا در فعلش با او برابری کند [یادداشت منبع: ۱) صفت را ذکر نکردیم، زیرا یا صفت ذات است که عین ذات است، یا صفت فعل است که از فعل انتزاع می‌شود؛ از مؤلف.] و آن [فعل] همان ایجاد و تدبیر است؛ و هیچ‌یک از اهل ادیان و غیر آنان به همتای ذاتی قائل نشده‌اند، بدین گونه که به تعدد واجب‌الوجود -عزّ اسمه- معتقد شوند، اما به همتا در فعلش -که همان تدبیر است- قائل شده‌اند، مانند خدایانِ بشریِ بت‌پرستان نظیر فرعون و نمرود از مدعیان الوهیت؛ و ملاک همتایی نزد آنان، استقلال کسی است که الوهیتش را قائل‌اند در تدبیر آنچه تدبیرش بدو واگذار شده، همان‌گونه که خدای متعال در تدبیر کسی که تدبیرش می‌کند مستقل است؛ و آنان ارباب و آلهه‌اند و او رب‌الارباب و اله‌الآلهه است.

و در معنای همتاییِ این نوع از معبود، آن فرضی است که برای استقلالِ فعل در چیزی از ممکنات تصور شود؛ زیرا آن نیز همتایی‌ای است که بازگشتش به بی‌نیازی آن [ممکن] از خدای متعال است، در حالی که او از هر جهت نیازمند است، و آیه آن را نفی می‌کند.

و این صفات سه‌گانه نفی‌شده، هرچند نفی آن‌ها به وجهی می‌تواند بر صفت احدیت خدای متعال متفرع گردد، اما آنچه زودتر به ذهن می‌رسد، متفرع بودنِ آن‌ها بر صفت صمدیت اوست.

اما اینکه فرزندی نیاورده است (نزاده است)، بدان جهت است که ولادت -که نوعی تجزیه و تبعّض است به هر معنایی که تفسیر شود- در زاینده خالی از ترکیب نیست، و نیاز مرکّب به اجزایش ضروری است، در حالی که خدای پاک و منزه صمد است و هر نیازمندی در نیازش به او منتهی می‌شود و او را نیازی نیست؛ و اما اینکه زاده نشده است، بدان جهت است که تولد چیزی از چیزی جز با نیاز متولد در وجودش به آنچه از آن زاده شده محقق نمی‌شود، در حالی که او سبحانه صمد است و نیازی ندارد؛ و اما اینکه برای او همتایی نیست، از آن روست که همتا -خواه در ذات برایش همتا فرض شود یا در فعل- همتایی‌اش جز با استقلال و بی‌نیازی‌اش از خدای متعال در آنچه در آن همتایی است محقق نمی‌شود، در حالی که خدای پاک و منزه صمدِ علی‌الاطلاق است و هر چه جز اوست از هر جهتِ مفروضی بدو نیازمند است.

پس روشن شد آنچه از نفی در این دو آیه آمده متفرع بر صمدیت خدای متعال است؛ و بازگشتِ آنچه از صمدیت خدای متعال و متفرعاتِ آن ذکر شد، به اثبات یگانگی او تعالی در ذات و صفات و افعالش است؛ بدین معنا که او یگانه‌ای است که هیچ چیزی نظیر و شبیه او نیست، پس ذات متعالش به خودِ ذات و برای ذات است، بدون استناد به غیر او و احتیاج به ماسوای او، و صفات و افعالش نیز چنین است؛ و ذات‌های ماسوای او و صفات و افعالشان به افاضه‌ای از سوی اوست بدان‌گونه که درخورِ ساحت کبریا و عظمت او باشد؛ پس حاصلِ سوره، توصیف خدای متعال به این است که او احد و واحد است.

« تَعٰاليٰ جَدُّ رَبِّنٰا مَا اتَّخَذَ صٰاحِبَهً »

و از چیزهایی که درباره آیه گفته شده این است که مراد از «کفؤ»، همسر است؛ چرا که همسرِ مرد همتای اوست، پس در معنای این سخن او خواهد بود: «تَعٰالیٰ جَدُّ رَبِّنٰا مَا اتَّخَذَ صٰاحِبَهً» (بلندمرتبه است شأن پروردگار ما، همسری نگرفته است)؛ و این [سخن] چنان است که می‌بینی [ضعف آن آشکار است].

بحث روایتی

فقالوا:

في الكافي،بإسناده عن محمد بن مسلم عن أبي عبد الله(ع) قال*:

إن اليهود سألوا رسول الله ص فقالوا:انسب لنا ربك فلبث ثلاثا لا يجيبهم-ثم نزلت« قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ »إلي آخرها.

در «الکافی» به اسنادش از محمد بن مسلم از ابوعبدالله(ع) روایت شده است که فرمود: یهودیان از پیامبر خدا(ص) پرسیدند و گفتند: نسب پروردگارت را برای ما بیان کن؛ پس سه [روز] درنگ فرمود و به آنان پاسخی نداد، سپس «قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ» تا پایان آن نازل شد.

و في الاحتجاج،عن العسكري(ع):

إن السائل عبد الله بن صوريا اليهودي

می‌گویم: و در «الاحتجاج» از [امام] عسکری(ع) [آمده است] که: پرسش‌کننده، عبدالله بن صوریای یهودی بود،

و في غير واحد من رواياتهم":

و في بعضها

و في بعض روايات أهل السنه":

أن السائل عبد الله بن سلام سأله(ص)ذلك بمكه-ثم آمن و كتم إيمانه أن أناسا من اليهود سألوه ذلك أن مشركي مكه سألوه ذلك

و در برخی روایات اهل سنت [آمده است] که: پرسش‌کننده عبدالله بن سلام بود که در مکه این مطلب را از آن حضرت(ص) پرسید، سپس ایمان آورد و ایمانش را پنهان داشت؛ و در برخی از آنها [آمده است] که گروهی از یهودیان این را از او پرسیدند؛ و در بیش از یک روایت از روایاتشان [آمده است] که مشرکان مکه این را از او پرسیدند. و در هر حال، مراد از نسبت، نعت و توصیف است.

و في المعاني،بإسناده عن الأصبغ بن نباته عن علي(ع)في حديث*:

نسبه الله عز و جل قل هو الله.

و در «المعانی» به اسنادش از اصبغ بن نباته از علی(ع) در حدیثی [آمده است]: نسبت خدای عزّ و جلّ، «قل هو الله» است.

و في العلل،بإسناده عن الصادق(ع)في حديث المعراج: أن الله قال له أي للنبي ص:

و در «العلل» به اسنادش از امام صادق(ع) در حدیث معراج [آمده است] که خداوند به او -یعنی به پیامبر(ص)- فرمود:

اقرأ قل هو الله أحد كما أنزلت-فإنها نسبتي و نعتي.

«نقلِ درون متن در اصل» را همان‌گونه که نازل شده است بخوان؛ چرا که آن، نسبت و صفت من است.

می‌گویم: و نیز به اسناد خود تا موسی بن جعفر(ع) روایتی در همین معنا نقل کرده است.

و في الدر المنثور،أخرج أبو عبيد في فضائله عن ابن عباس عن النبي ص قال *

قل هو الله أحد ثلث القرآن.

در کتاب «الدر المنثور»، ابوعبید در «فضائل» خود از ابن‌عباس از پیامبر(ص) روایت کرده است که فرمود: «نقلِ درون متن در اصل» یک‌سوم قرآن است.

می‌گویم: و روایات از طرق آنان در این معنا بسیار است؛ آن را از شماری از صحابه مانند ابن‌عباس ــ که گذشت ــ و ابودرداء، ابن‌عمر، جابر، ابن‌مسعود، ابوسعید خُدری، معاذ بن انس، ابوایوب، ابوامامه و دیگران از پیامبر(ص) روایت کرده‌اند، و در چند روایت از امامان اهل‌بیت(ع) نیز وارد شده است. و این را که سوره معادل یک‌سوم قرآن است، به وجوه گوناگونی توجیه کرده‌اند که معتدل‌ترینِ آن‌ها این است که معارف موجود در قرآن به سه اصل بازمی‌گردد: توحید، نبوت و معاد، و این سوره یکی از این سه اصل، یعنی توحید را دربردارد.

فقال لي:

قل:

فقال:

فقلت له:

و في التوحيد،عن أمير المؤمنين(ع):

رأيت الخضر(ع)في المنام قبل بدر بليله- فقلت له:علمني شيئا أنصر به علي الأعداء-فقال:قل:يا هو يا من لا هو إلا هو-فلما أصبحت قصصتها علي رسول الله ص-فقال لي:يا علي علمت الاسم الأعظم-فكان علي

و در «التوحید» از امیر مؤمنان(ع) [آمده است]: یک شب پیش از بدر، خضر(ع) را در خواب دیدم، پس به او گفتم: چیزی به من بیاموز که با آن بر دشمنان پیروز شوم. پس گفت: بگو: «یا هو یا من لا هو إلا هو» (ای او، ای آن‌که اویی جز او نیست). پس چون صبح کردم، آن را برای پیامبر خدا(ص) بازگفتم؛ پس به من فرمود: ای علی، اسم اعظم به تو آموخته شد؛ پس آن بر

لساني يوم بدر.

زبانم در روز بدر بود.

قال:

قل هو الله أحد- يا هو يا من لا هو إلا هو-اغفر لي و انصرني علي القوم الكافرين.

و [نیز روایت است که] امیر مؤمنان(ع) «قل هو الله أحد» را خواند و چون فارغ شد، گفت: «یا هو یا من لا هو إلا هو-اغفر لی و انصرنی علی القوم الکافرین» (ای او، ای آن‌که اویی جز او نیست، مرا بیامرز و مرا بر قوم کافر پیروز گردان).

و في نهج البلاغه،:

الأحد لا بتأويل عدد.

و در «نهج‌البلاغه» [آمده است]: «الأحد لا بتأویل عدد» (یکتا، نه به تأویلِ عدد [و شمارش]).

و رواه في التوحيد،عن الرضا(ع)و لفظه:

أحد لا بتأويل عدد.

می‌گویم: و آن را در «التوحید» از امام رضا(ع) روایت کرده و عبارت آن چنین است: «أحد لا بتأویل عدد» (یکتا نه به تأویل عدد).

قال(ع):

قلت لأبي جعفر الثاني (ع):

و في أصول الكافي،بإسناده عن داود بن القاسم الجعفري قال*:

قلت لأبي جعفر الثاني (ع):ما الصمد؟قال(ع):السيد المصمود إليه في القليل و الكثير.

و در «اصول کافی» به اسناد خود از داود بن قاسم جعفری روایت کرده است که گفت: به ابوجعفر ثانی(ع) عرض کردم: «صمد» چیست؟ فرمود(ع): «السید المصمود إلیه فی القلیل و الکثیر» (سروری که در اندک و بسیار به او روی آورده می‌شود).

می‌گویم: و در تفسیر صمد معانی دیگری از آنان(ع) روایت شده است،

فعن الباقر(ع):

از امام باقر (ع) روایت شده است:

الصمد السيد المطاع الذي ليس فوقه آمر و ناه

«صمد، سرورِ اطاعت‌شده‌ای است که برتر از او هیچ امرکننده و نهی‌کننده‌ای نیست»،

و عن الحسين(ع):

الصمد الذي لا جوف له و الصمد الذي لا ينام،و الصمد الذي لم يزل و لا يزال

و از امام حسین (ع) [روایت شده است]: «صمد کسی است که درون‌تهی نیست، و صمد کسی است که نمی‌خوابد، و صمد کسی است که همواره بوده و همواره خواهد بود»،

و عن السجاد(ع) :

الصمد الذي إذا أراد شيئا قال له:كن فيكون،و الصمد الذي أبدع الأشياء- فخلقها أضدادا و أشكالا و أزواجا-و تفرد بالوحده بلا ضد و لا شكل و لا مثل و لا ند.

و از امام سجاد (ع) [روایت شده است]: «صمد کسی است که هرگاه چیزی را اراده کند، به آن می‌گوید: باش، پس موجود می‌شود؛ و صمد کسی است که اشیا را نوپدید آورد، پس آن‌ها را به صورت ضدها، هم‌گون‌ها و جفت‌ها آفرید، و به یکتایی یگانه گشت، بدون هیچ ضد و هم‌گون و مانند و همتایی»؛

و اصل در معنای صمد، همان است که از ابوجعفر ثانی (ع) روایت کردیم؛ چرا که در مادهٔ لغوی آن، معنای قصد کردن نهفته است. پس معانی گوناگونی که از ایشان (ع) نقل شده، از قبیل تفسیر به ملازمات معناست؛ زیرا معانی یادشده، از لوازمِ مقصود بودن خدای متعال است که هر چیزی در هر نیازی به او رجوع می‌کند، پس همه‌چیز به او منتهی می‌گردد بدون آن‌که هیچ نیازی در خودِ او پدید آید.

فقال:

فقال:

فقد سمعت جدي رسول الله ص يقول:

فكتب إليهم:

و في التوحيد،عن وهب بن وهب القرشي عن الصادق عن آبائه(ع) *

أن أهل البصره كتبوا إلي الحسين بن علي(ع)-يسألونه عن الصمد فكتب إليهم:بسم الله الرحمن الرحيم أما بعد-فلا تخوضوا في القرآن و لا تجادلوا فيه-و لا تتكلموا فيه بغير علم-فقد سمعت جدي رسول الله ص يقول:من قال في القرآن بغير علم-فليتبوأ مقعده من النار،و إن الله سبحانه فسر الصمد فقال:الله أحد الله الصمد ثم فسره فقال:لم يلد و لم يولد و لم يكن له كفوا أحد.

و در کتاب «التوحید»، از وهب بن وهب قرشی، از امام صادق، از پدرانش (ع) روایت شده است که اهالی بصره نامه‌ای به حسین بن علی (ع) نوشتند و از او دربارهٔ «صمد» پرسیدند، پس به سوی آنان نوشت: «بسم الله الرحمن الرحیم، اما بعد؛ در قرآن فرو نروید و در آن مجادله نکنید و بدون علم دربارهٔ آن سخن نگویید؛ چرا که از جدم پیامبر خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود: هر کس بدون علم در قرآن سخن گوید، جایگاه خود را در آتش آماده سازد. و همانا خدای پاک و منزه صمد را تفسیر کرد و فرمود: «نقلِ درون متن در اصل» [خداوند یکتاست، خداوند صمد است]، سپس آن را تفسیر فرمود و گفت: «لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا أحد» [نزاده و زاده نشده است، و هیچ‌کس همتای او نبوده است]».

و فيه،بإسناده إلي ابن أبي عمير عن موسي بن جعفر(ع)أنه قال*:

و اعلم أن الله تعالي واحد أحد صمد-لم يلد فيورث و لم يولد فيشارك.

و در همان کتاب، به سند خود از ابن ابی‌عمیر از امام موسی بن جعفر (ع) روایت کرده است که فرمود: «و بدان که خدای متعال، یگانه، یکتا و صمد است؛ نزاده تا از او ارث برده شود، و زاده نشده تا [کسی با او] شریک گردد».

و فيه،في خطبه أخري لعلي(ع):

الذي لم يولد فيكون في العز مشاركا-و لم يلد فيكون موروثا هالكا.

و در همان کتاب، در خطبهٔ دیگری از امام علی (ع) آمده است: «[خدایی] که زاده نشده تا در عزت شریک داشته باشد، و نزاده تا از او ارث برده شود و هلاک‌شونده باشد».

و فيه،في خطبه له(ع):

تعالي أن يكون له كفؤ فيشبه به.

و در همان کتاب، در خطبه‌ای از آن حضرت (ع) آمده است: «تعالی أن یکون له کفؤ فیشبه به»؛ برتر از آن است که برایش همتایی باشد تا به آن مانند گردد.

می‌گویم: و درباره معانی پیش‌گفته روایات دیگری نیز هست.