تفسیر آیهٔ ۹۰ سورهٔ اعراف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ » (و سران قومش که کافر شدند گفتند...) تا آخر آیه. این، تهدیدی از سوی آنان نسبت به کسانی است که به شعیب ایمان آورده یا می‌خواستند ایمان بیاورند؛ و از همان قبیل تهدید کردن و مانع‌شدنی است که شعیب در سخن خود آنان را از آن نهی می‌کرد و می‌فرمود: « وَ لاٰ تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرٰاطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ » (و بر سر هر راهی منشینید که تهدید کنید و از راه خدا بازدارید).

اختصاص دادن این سخن به ذکر در اینجا از میان همهٔ سخنانِ دیگرشان، برای آن است که پیش‌درآمد و زمینه‌چینی باشد برای سخنی که پس از یادکردِ هلاکتشان خواهد آمد: « اَلَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كٰانُوا هُمُ الْخٰاسِرِينَ » (کسانی که شعیب را تکذیب کردند، خود زیانکاران بودند).

همچنین احتمال دارد که «پیروی» (اتباع) به همان معنای ظاهری و عرفی‌اش باشد، یعنی گام نهادن در پیِ رونده و رهپوی راه؛ به این صورت که سران مستکبر، هنگامی که شعیب و یارانش را میان دو کار ناچار ساختند:

یا بیرون رفتن از سرزمینشان یا بازگشت به آیین آنان؛ و سپس از او شنیدند که بازگشت به آیینشان را قاطعانه رد کرد و بعد این‌گونه دعا نمود: « رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنٰا وَ بَيْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفٰاتِحِينَ » (پروردگارا، میان ما و قوم ما به حق داوری کن که تو بهترین داورانی)، تردید نکردند که او به‌زودی آنان را رها می‌کند و به سرزمینی دیگر هجرت خواهد کرد، و مؤمنانِ قوم نیز در این هجرت در پیِ او روانه خواهند شد. در این هنگام، آن سران، گروه مؤمنان را مخاطب ساخته و گفتند: « لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ » (اگر از شعیب پیروی کنید، بی‌گمان زیانکار خواهید بود). پس آنان را تهدید کردند و از زیان ترساندند که مبادا در خروج از سرزمینشان در پی او بروند، تا شاید شعیب تنها بیرون رود؛ زیرا دشمنیِ اصلی آنان با خودِ او بود، و مؤمنان را تنها به خاطر شعیب و از جهت او دشمن می‌داشتند.

بر پایهٔ هر یک از این دو وجه، این آیه زمینه‌چینی و پیش‌درآمدی است برای آیهٔ بعدی: « اَلَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كٰانُوا هُمُ الْخٰاسِرِينَ » (کسانی که شعیب را تکذیب کردند، خود زیانکاران بودند)، چنان‌که پیش‌تر بدان اشاره شد.