تفسیر آیهٔ ۶۲ سورهٔ رحمن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مِنْ دُونِهِمٰا جَنَّتٰانِ » (و فرودستِ آن دو، دو بهشت دیگر است). ضمیر تثنیه به دو بهشتی برمی‌گردد که در آیات پیشین توصیف شدند، و معنای « مِنْ دُونِهِمٰا » این است که آن دو از جهت درجه پایین‌تر و از نظر فضل و شرافت فروتر از آن دو بهشت قبلی‌اند، هرچند در نعمت‌ها و بخشش‌هایشان شبیه دو بهشتِ پیشین هستند. و پیش‌تر گذشت که آن دو بهشتِ قبلی برای اهل اخلاص است که از مقام پروردگارشان بیمناک‌اند؛ پس این دو بهشت برای مؤمنانی در مرتبه پایین‌تر از آنان است که خدای سبحان را از بیم آتش یا به امید بهشت عبادت می‌کنند، و آنان همان اصحاب یمین (اهل سعادت) هستند.

و برخی گفته‌اند معنای « مِنْ دُونِهِمٰا » نزدیک به آن دو بهشت است؛ و در این صورت، از سیاق فهمیده می‌شود که این دو بهشت نیز برای صاحبانِ همان دو بهشتِ یادشده در پیش است، بلکه برخی ادعا کرده‌اند که این دو بهشت برتر از دو بهشت قبلی‌اند و صفاتی که برای این دو آمده ستایش‌آمیزتر است.

و تو با تأمل در آنچه پیش‌تر در معنای «کسی که از مقام پروردگارش بترسد» آوردیم، و آنچه از کلام خدای متعال به دست می‌آید که بهشتیان دو دسته‌اند: مقربان که اهل اخلاص‌اند و اصحاب یمین، قوتِ وجه نخست را درمی‌یابی.

بحث روایی

و در «مجمع البیان» دربارهٔ کلام خدای متعال که می‌فرماید: « وَ مِنْ دُونِهِمٰا جَنَّتٰانِ » از علاء بن سیابه از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: به ایشان عرض کردم: مردم از ما شگفت‌زده می‌شوند هنگامی که می‌گوییم: «گروهی از آتش دوزخ بیرون می‌آیند و وارد بهشت می‌شوند»، و به ما می‌گویند: «آیا آنان در بهشت همراه اولیای خدا خواهند بود؟» امام فرمود: «ای علی! همانا خداوند می‌فرماید: « وَ مِنْ دُونِهِمٰا جَنَّتٰانِ » (و فروتر از آن دو باغ، دو باغ دیگر است)؛ آنان با اولیای خدا نخواهند بود (بلکه در مرتبه‌ای پایین‌تر جای می‌گیرند).»

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۶ و ۶۲ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن جریر، ابن ابی‌حاتم و ابن مردویه از ابوموسی از پیامبر خدا (ص) روایت کرده‌اند که دربارهٔ سخن الهی: « وَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ جَنَّتٰانِ » و سخن الهی: « وَ مِنْ دُونِهِمٰا جَنَّتٰانِ » فرمود:

«جنتان من ذهب للمقربين - و جنتان من ورق لأصحاب اليمين»؛ دو بهشت از طلا برای مقرّبان، و دو بهشت از نقره برای اصحاب یمین (اهل سعادت) است.

می‌گویم: این دو روایت دیدگاهی را که پیش‌تر در تفسیر این دو آیه بیان کردیم تأیید می‌کنند.