تفسیر آیهٔ ۳۷ سورهٔ جاثیه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَهُ الْكِبْرِيٰاءُ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ». به گفتهٔ راغب، «کبریاء» به معنای برتر بودن از فرمانبرداری است؛ و به نقل از ابن‌اثیر، به معنای عظمت و پادشاهی است؛ و در مجمع‌البیان آمده است: فرمانروایی چیره، عظمت غالب و بزرگی و والایی.

در هر حال، «کبریاء» معنایی رساتر از «کِبر» (بزرگی) دارد و در عظمت غیرمحسوس به کار می‌رود، و بازگشت آن به کمالِ وجودی خداوند و بی‌نهایت بودن کمال اوست.

و سخن خدای متعال که: « وَ لَهُ الْكِبْرِيٰاءُ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ »، یعنی در هر مکانی کبریا و عظمت ویژهٔ اوست؛ ازاین‌رو هیچ چیزی در آسمان‌ها و زمین بر او برتری نمی‌جوید و چیزی او را خُرد نمی‌شمارد. و پیش افتادن خبر در « لَهُ الْكِبْرِيٰاءُ »، همانند « فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ »، معنای انحصار را می‌رساند (کبریا تنها از آنِ اوست).

و فرمودهٔ او: «وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» (و اوست شکست‌ناپذیر سنجیده‌کار)، یعنی او در آنچه از آفرینش و تدبیر در دنیا و آخرت اراده می‌کند چیره است و هرگز مغلوب نمی‌شود، و آفرینش و تدبیر خود را بر پایهٔ حکمت و استواری بنا نهاده است.

بحث روایی

و در کتاب «مجمع البیان» ذیل این سخن خدای متعال که: « وَ لَهُ الْكِبْرِيٰاءُ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ » (و کبریا و بزرگ‌منشی در آسمان‌ها و زمین تنها ویژهٔ اوست) نقل شده است:

در حدیث آمده است که خداوند می‌فرماید: «الْكِبْرِيَاءُ رِدَائِي وَ الْعَظَمَةُ إِزَارِي فَمَنْ نَازَعَنِي وَاحِدَةً مِنْهُمَا أَلْقَيْتُهُ فِي نَارِ جَهَنَّمَ» (کبریا ردای من و عظمت جامهٔ من است؛ پس هر کس در یکی از این دو با من هماوردی و رقابت کند، او را در آتش دوزخ خواهم افکند).

می‌گویم: این روایت را در کتاب «الدر المنثور» از مسلم، ابوداوود، ابن‌ماجه و دیگران از ابوهریره از پیامبر (ص) نیز روایت کرده است.