تفسیر آیهٔ ۲۹ سورهٔ دخان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَمٰا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمٰاءُ وَ الْأَرْضُ وَ مٰا كٰانُوا مُنْظَرِينَ » (پس نه آسمان و زمین بر آنان گریست و نه مهلت داده شدند). گریستن آسمان و زمین بر چیزی که از دست رفته، کنایه‌ای خیالی و تصویری است از متأثر شدنِ آن دو بر از دست رفتن و فقدان آن؛ بنابراین گریه نکردن آن دو بر فرعونیان پس از نابودی‌شان، کنایه از خواری و بی‌ارزشیِ امرِ آنان در پیشگاه خدا، و بی‌اثر بودنِ هلاکتشان در هر جزئی از اجزای جهان هستی است.

و کلام خدای متعال: « وَ مٰا كٰانُوا مُنْظَرِينَ » (و به آنان مهلت داده نشد)، کنایه از شتاب در جریانِ قضای الهی و قهر پروردگار دربارهٔ آنان است، و اینکه قضای الهی به هیچ مانعی برنخورد که جلویش را بگیرد یا برای برطرف ساختنش نیازمند چاره‌اندیشی باشد تا به سبب آن به تأخیر بیفتد.

بحث روایی

و در کتاب «مجمع البیان»، زرارة بن اعین از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: «آسمان بر یحیی بن زکریا و حسین بن علی (ع) چهل بامداد گریست». گفتم: گریهٔ آسمان چگونه بود؟ فرمود: «سرخ طلوع می‌کرد و سرخ غروب می‌نمود».

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن ابی‌حاتم از عُبَیدِ مُکَتِّب و او از ابراهیم نقل کرده است که گفت: «از آن روز که دنیا پدید آمده، آسمان جز بر دو تن نگریسته است». به عبید گفته شد: مگر آسمان و زمین بر مؤمن گریه نمی‌کنند؟ گفت: «آن، جایگاه او و جایی است که عملش از آنجا بالا می‌رود». گفت: «و آیا می‌دانی گریهٔ آسمان چیست؟» گفت: نه. گفت:

«سرخ می‌شود و چون روغن گداخته به رنگ گل سرخ درمی‌آید. به‌راستی هنگامی که یحیی بن زکریا کشته شد، آسمان سرخ گشت و خون چکید، و روزی که حسین بن علی کشته شد نیز آسمان سرخ گردید».

و در کتاب «من لایحضره الفقیه»، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «إذا مات المؤمن بكت عليه بقاع الأرض- التي كان يعبد الله عز و جل فيها-و الباب الذي كان يصعد منه عمله و موضع سجوده» (هرگاه مؤمن بمیرد، آن بخش‌هایی از زمین که در آن‌ها خدای عزّوجلّ را بندگی می‌کرد، و آن دری [از آسمان] که عملش از آن بالا می‌رفت، و جایگاه سجده‌اش بر او می‌گریند).

می‌گویم: در این معنا و در معنای دو روایتِ پیشین، روایات دیگری نیز از طریق شیعه و اهل سنت روایت شده است.

و اگر معنای گریستن آسمان و زمین بر پایهٔ آنچه از این روایات برمی‌آید دانسته شود، دیگر نیازی نخواهد بود که گریهٔ آن دو را بر کنایهٔ تخییلی (تصویرسازی و بیان تمثیلی) حمل کنیم.