تفسیر آیهٔ ۸۶ سورهٔ ص

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ مٰا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ » (بگو: بر این [رسالت] هیچ پاداشی از شما نمی‌خواهم، و من از اهل تکلّف [و خودساختگی] نیستم)؛ بازگشتی است به آنچه در آغاز سوره و لابه‌لای آیاتش گذشت مبنی بر اینکه قرآن یادآوری است و پیامبر (ص) تنها هشداردهنده‌ای بیش نیست، و نیز پاسخی است به تهمتِ مشرکان آنجا که گفتند: « اِمْشُوا وَ اصْبِرُوا عَليٰ آلِهَتِكُمْ إِنَّ هٰذٰا لَشَيْءٌ يُرٰادُ » (بروید و بر [پرستشِ] خدایانتان پایدار بمانید که این چیزی است که خواسته شده است [و هدفی پشت آن است]).

بنابراین، فرمودهٔ خداوند: « مٰا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ » یعنی هیچ پاداش دنیایی، از قبیل مال یا مقام، از شما نمی‌خواهم؛ و سخن او:

« وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ » یعنی و من از اهل تکلّف نیستم، و تکلّف یعنی تصنّع (خودنمایی) و خود را به صفتی آراستن که در واقع از آنِ انسان نیست.

بحث روایی

در کتاب «جوامع الجامع» از پیامبر (ص) روایت شده است که فرمود: «للمتكلف ثلاث علامات: ينازع من فوقه، و يتعاطى ما لا ينال، و يقول ما لا يعلم» (برای شخص متکلّف [کسی که خود را بیجا به تکلف می‌اندازد و ادعای بی‌اساس دارد] سه نشانه است: با بالادستِ خود ستیزه می‌کند، به کاری دست می‌زند که بدان نمی‌رسد، و چیزی می‌گوید که به آن علم ندارد).

می‌گویم: مانند آن در کتاب «خصال» از امام صادق (ع) از لقمان در وصیتش به فرزند خویش روایت شده است، و همچنین از طریق اهل‌سنت نیز روایت شده، و در پاره‌ای از روایات به‌جای «ينازع»، عبارتِ «ينازل من فوقه» (با بالادستِ خود هماوردی و رقابت می‌کند) آمده است.