رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡغَفَّٰرُ
پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آنهاست، همان شکست‌ناپذیر بسیار آمرزنده.»
تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر
بیان
تفسیر آیه‌های ۶۵ و ۶۶ با هم
خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ إِنَّمٰا أَنَا مُنْذِرٌ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ -إلي قوله- اَلْعَزِيزُ الْغَفّٰارُ » (بگو: من تنها بیم‌دهنده‌ام و هیچ معبودی جز خدای یگانهٔ چیره نیست... تا آنجا که می‌فرماید: شکست‌ناپذیرِ بسیار آمرزنده). در این دو آیه، به پیامبر (ص) فرمان داده شده است تا ابلاغ کند که او فقط بیم‌دهنده است و خدای متعال در معبود بودن یکتاست. از این رو سخن او که: « إِنَّمٰا أَنَا مُنْذِرٌ » (من فقط بیم‌دهنده‌ام)، بیانگر انحصارِ کار او در بیم‌دادن است و انگیزه‌های دیگر را نفی می‌کند که چه بسا میان مردم با دعوت درمی‌آمیزد؛ مانند مال‌اندوزی یا جاه‌طلبی؛ چنان‌که سخنِ پایانیِ این آیات نیز بدان اشاره دارد و می‌فرماید: « قُلْ مٰا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ » (بگو: من بر این [رسالت] هیچ پاداشی از شما نمی‌خواهم و اهل تکلّف و ادعاهای بی‌اساس نیستم).
و سخن او که: « وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ » (و هیچ معبودی جز خدا نیست) تا پایان این دو آیه، ابلاغِ یکتاپرستیِ خدای متعال با برهانی است که صفاتِ یادشده در این آیات — و نام‌های الهی بر آنها دلالت دارند — بر آن گواهی می‌دهند.
و ممکن است سخن او که می‌فرماید: « رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَيْنَهُمَا » (پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است)، توضیحی برای سخن پیشینِ وی یعنی « اَلْقَهّٰارُ » (چیره) یا « اَلْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ » (یگانهٔ چیره) باشد.
تفسیر آیهٔ ۶۶ سورهٔ ص، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۱۷، صفحهٔ ۲۲۲ تا ۲۲۳ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/38/66/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان
و سخن او که: « رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَيْنَهُمَا » (پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است)، برهان دیگری بر یگانگیِ خدای متعال در معبودیت به دست می‌دهد؛ بدین بیان که نظام تدبیرِ جاری در سراسر جهان هستی، نظامی یکتا و به‌هم‌پیوسته است که پاره‌پاره و تجزیه‌پذیر نیست، و این خود نشانهٔ یگانگیِ مدبّر (تدبیرکننده) است؛ و پیش‌تر بارها گذشت که آفرینش و تدبیر هرگز از یکدیگر جدایی‌ناپذیرند؛ از این رو، تدبیر از جهتی همان آفرینش است، چنان‌که آفرینش نیز از جهتی تدبیر به شمار می‌رود؛ و آفریننده و پدیدآورندهٔ آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است — حتی از نظر مخالفان — خدای پاک و منزه است؛ پس خدای متعال پروردگار و تدبیرکنندهٔ همهٔ آنهاست. بنابراین تنها او معبودی است که باید آهنگ پرستش او کرد؛ چرا که عبادت، نمایاندنِ بندگی و مملوک بودنِ عبادت‌کننده در برابر مولا بودن و مالکیّتِ معبود، و تصرفِ او در امور بنده از راه بخشیدن نعمت و دفع بلاست؛ پس تنها خدای پاک و منزه، معبودِ آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است می‌باشد و هیچ معبودی جز او نیست؛ پس این حقیقت را نیک دریاب.
و این سخن خدای متعال که « اَلْعَزِيزُ الْغَفّٰارُ » (شکست‌ناپذیرِ بسیار بخشنده)، دلیل دیگری بر یگانگی او در الوهیت (معبود بودن) به دست می‌دهد؛ به این بیان که خدای متعال عزیزی است که هیچ چیز بر او چیره نمی‌شود تا او را به کاری که نخواسته مجبور سازد یا از آنچه خواسته بازدارد. پس او عزیزِ مطلق است و هر موجود دیگری در پیشگاه او خوار، و در برابرش فرمان‌پذیر و فروتن است. عبادت نیز چیزی جز آشکار ساختن فروتنی نیست و عبادت جز در برابر عزتِ حقیقی درست درنمی‌آید؛ در حالی که هیچ موجودی جز خدای متعال، جز به واسطهٔ او عزتی ندارد.
همچنین هدف از عبادت — که همان آشکار کردن بندگی است — نزدیک شدن به معبود و زدودن ننگِ دوری از بندهٔ عبادت‌کننده است؛ و این امر همان آمرزش گناه است. خدای پاک و منزه یگانه دارنده‌ای است که گنجینه‌های رحمتش هرگز پایان نمی‌پذیرد، و هموست که بندگان عبادت‌پیشه‌اش را در آخرت به سرای کرامتِ خویش وارد می‌سازد؛ پس او همان بسیار بخشنده‌ای است که سزاوار است به امید آمرزشش عبادت شود.
و ممکن است عبارت « اَلْعَزِيزُ الْغَفّٰارُ » اشاره‌ای باشد به دلیلِ دعوت به توحید، یا دلیلِ وجوب ایمان به خدا که با توجه به سیاق سخن، از آیهٔ « وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ » (هیچ معبودی جز خدای یگانهٔ چیره نیست؛ ص: ۶۵) فهمیده می‌شود؛ و معنا چنین است: شما را به یگانگی‌اش فرا می‌خوانم، پس به او ایمان آورید، زیرا او همان شکست‌ناپذیری است که هیچ خواری به ساحت او راه ندارد و آمرزندهٔ گناهان است، و معبودِ راستین باید چنین باشد.