تفسیر آیهٔ ۶۵ سورهٔ ص

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

پس سخن او که: « وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ » (و هیچ معبودی جز خدا نیست)، نفیِ هر معبودی — و «اله» همان معبودِ به‌حق است — به جز خدای متعال است؛ و اما اثباتِ معبودیت خدای متعال، با نفیِ معبود بودن دیگران مسلّم است؛ چرا که میان اسلام و شرک در اصلِ ثبوتِ معبود هیچ اختلافی نیست، بلکه اختلاف فقط در این است که آیا معبودِ به‌حق، تنها خدای متعال است یا دیگری؟ افزون بر این، صفاتی که در این دو آیه یاد شده است، هم دربردارندهٔ اثباتِ معبودیت اوست و هم برهانی بر نفیِ معبود بودنِ غیر خدای متعال به شمار می‌رود.

و سخن او که: « اَلْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ » (یگانهٔ چیره و مسلط)، بر یگانگی خدای متعال در هستی‌اش و چیرگیِ او بر همه چیز دلالت دارد؛ زیرا خدای متعال، یگانه‌ای است که در هستی و کمالِ بی‌نهایتش — که عینِ وجود واجبِ اوست — هیچ چیز همانندش نیست. پس او به خودیِ خود و به طور مطلق بی‌نیاز است و هر چیزی جز او، نیازمندی است که از هر جهت به او احتیاج دارد و برای آن چیز از هستی و آثار هستی، جز آنچه خدا بدان ارزانی داشته و افاضه کرده، سهمی نیست. پس خدای پاک و منزه بر هر چیزی بر وفق آنچه بخواهد چیره است، و همه چیز در آنچه او اراده کند فرمانبردار او، و در آنچه خواستِ او باشد در برابرش خاضع و فروتن است.

و همین خضوع ذاتی، حقیقتِ عبادت است؛ پس اگر روا باشد که در پهنهٔ هستی چیزی در مقام عمل پرستش شود — به گونه‌ای که کاری انجام گیرد که نمایانگر بندگی و خضوع باشد — آن عبادت، تنها ویژهٔ خدای پاک و منزه است؛ چرا که هر چیزی جز او فرض شود، مقهور و خاضع در برابر اوست و مالک هیچ چیزی برای خود و دیگری نیست، و در هیچ بهره‌ای از هستی و آثار هستی استقلال ندارد؛ پس تنها خدای پاک و منزه، معبودِ به‌حق است و نه غیر او.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۶۵ و ۶۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ إِنَّمٰا أَنَا مُنْذِرٌ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ -إلي قوله- اَلْعَزِيزُ الْغَفّٰارُ » (بگو: من تنها بیم‌دهنده‌ام و هیچ معبودی جز خدای یگانهٔ چیره نیست... تا آنجا که می‌فرماید: شکست‌ناپذیرِ بسیار آمرزنده). در این دو آیه، به پیامبر (ص) فرمان داده شده است تا ابلاغ کند که او فقط بیم‌دهنده است و خدای متعال در معبود بودن یکتاست. از این رو سخن او که: « إِنَّمٰا أَنَا مُنْذِرٌ » (من فقط بیم‌دهنده‌ام)، بیانگر انحصارِ کار او در بیم‌دادن است و انگیزه‌های دیگر را نفی می‌کند که چه بسا میان مردم با دعوت درمی‌آمیزد؛ مانند مال‌اندوزی یا جاه‌طلبی؛ چنان‌که سخنِ پایانیِ این آیات نیز بدان اشاره دارد و می‌فرماید: « قُلْ مٰا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ » (بگو: من بر این [رسالت] هیچ پاداشی از شما نمی‌خواهم و اهل تکلّف و ادعاهای بی‌اساس نیستم).

و سخن او که: « وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ » (و هیچ معبودی جز خدا نیست) تا پایان این دو آیه، ابلاغِ یکتاپرستیِ خدای متعال با برهانی است که صفاتِ یادشده در این آیات — و نام‌های الهی بر آنها دلالت دارند — بر آن گواهی می‌دهند.

و ممکن است سخن او که می‌فرماید: « رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَيْنَهُمَا » (پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است)، توضیحی برای سخن پیشینِ وی یعنی « اَلْقَهّٰارُ » (چیره) یا « اَلْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ » (یگانهٔ چیره) باشد.