تفسیر آیهٔ ۴۰ سورهٔ صافات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِينَ -إلي قوله- بَيْضٌ مَكْنُونٌ » (مگر بندگان خالص‌شدهٔ خدا... تا آنجا که می‌فرماید: گویی تخم‌مرغ‌هایی پوشیده‌اند). این جمله، استثنای منقطع (استثنایی که در آن فردِ خارج‌شده از آغاز داخل در گروه قبل نبوده است) از ضمیرِ « لَذٰائِقُوا » [در آیهٔ ۳۸: قطعاً شما عذاب دردناک را می‌چشید] یا از ضمیرِ « مٰا تُجْزَوْنَ » [در آیهٔ ۳۹: و کیفر داده نمی‌شوید] است، و برای هر دو احتمال وجهی وجود دارد. بنا بر احتمال اول، معنا چنین است: «اما بندگان خالص‌شدهٔ خدا، برای آنان روزیِ معینی هست و عذاب دردناک را نخواهند چشید»؛ و بنا بر احتمال دوم معنا این است: «اما بندگان خالص‌شدهٔ خدا، برای آنان فراتر از پاداشِ عملشان، روزیِ معینی هست» که اشاره به معنای آن به‌زودی خواهد آمد.

و این احتمال که استثنا متصل (از همان افراد پیشین) باشد ضعیف است و از تکلّف (توجیه دور از ذهن) خالی نیست.

خدای پاک و منزه آنان را «عباد الله المخلصين» (بندگان خالص‌شدهٔ خدا) نامیده و بدین‌گونه، بندگیِ خویش را برای آنان ثابت کرده است. بنده کسی است که از خود اختیاری بر اراده و عمل ندارد؛ از این رو، اینان جز آنچه خدا اراده کند اراده نمی‌کنند و جز برای او کاری به جا نمی‌آورند.

سپس برای آنان اثبات کرده است که «مخلَص» (با فتح لام) هستند؛ یعنی خدای متعال آنان را برای خود خالص گردانیده، به گونه‌ای که هیچ‌کس در وجودِ آنان شریکِ او نیست. بنابراین، نه به زیورِ زندگی دنیا دل‌بستگی دارند و نه به نعمت‌های آخرت، و در دل‌هایشان جز خدای پاک و منزه چیزی جای ندارد.

از اینجا روشن می‌شود که به شمار آوردنِ کلام الهی: « إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِينَ » (مگر بندگان خالص‌شدهٔ خدا) به عنوان استثنا از ضمیر در « وَ مٰا تُجْزَوْنَ » (و پاداش داده نمی‌شوید) بی‌وجه نیست، همان‌گونه که پیش‌تر بدان اشاره شد.