تفسیر آیهٔ ۷۲ سورهٔ نمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ عَسيٰ أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ » (بگو: چه بسا پاره‌ای از آنچه به شتاب می‌خواهید، در پیِ شما آمده و نزدیکتان شده باشد). [مفسران و اهل ادب] گفته‌اند:

حرف «لام» در « رَدِفَ لَكُمْ » برای تأکید افزوده شده است؛ مانند «باء» در سخن الهی: «وَ لاٰ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَي التَّهْلُكَهِ» (بقره: ۱۹۵؛ و با دستان خود، خویشتن را به هلاکت میندازید)، و معنایش این است که در پی شما آمده و به شما رسیده است؛ و نیز گفته شده که «رَدِفَ» معنای فعلی را در بر دارد که با حرف «لام» متعدی می‌شود.

و مقصود از «پاره‌ای از آنچه به شتاب می‌خواهند»، همان عذابِ دنیا پیش از عذاب آخرت است؛ زیرا آنان شتاب در تحققِ آن داوریِ قاطعی را می‌خواستند که خدا به آنان وعده داده بود و آن داوری همراه با عذابِ آنان است. عذابِ این‌جهانیِ آنان نیز بخشی از همان عذابی است که با طلبِ تحقق وعده، شتاب در آمدنش را می‌خواستند؛ و چنان‌که گفته‌اند، چه بسا مرادِ آیه از آن، عذابِ روز بدر باشد.

گفته‌اند: کاربردِ «عَسَىٰ» (امید است/چه بسا) و «لَعَلَّ» (شاید) از سوی خدای متعال، دلالت بر امر حتمی دارد؛ چرا که حقیقتِ امید بستن بر پایهٔ نادانی استوار است، و نادانی دربارهٔ خدای متعال محال و نارواست؛ بنابراین معنای سخن الهی: « عَسيٰ أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ » این خواهد بود که عذاب، حتماً و قطعاً در پی شما می‌آید و دامنگیرتان می‌شود.

اما به این سخن این ایراد وارد است که معنای ترجی (امیدواری) و تمنی (آرزومندی) و مانند آنها، همان‌گونه که ممکن است در جانِ خودِ گوینده جای داشته باشد، ممکن است به مقتضای مقام، یا در شنونده یا در غیرِ آن دو تحقق یابد؛ و این معنا در کلام خدای متعال، به غیرِ گوینده—یعنی به مقتضای مقام و مانند آن—قائم است. از سوی دیگر، چون پاسخی که در آیه آمده به پیامبر (ص) ارجاع یافته است، امیدواری‌ای که با کلمهٔ «عَسَىٰ» فهمانده می‌شود، در جانِ شریف خودِ آن حضرت تحقق دارد؛ و معنا چنین است: «بگو: امیدوارم که عذاب، در پیِ شما آمده باشد».

در تفسیر ابوالسعود نیز آمده است: «واژه‌های «عَسَىٰ»، «لَعَلَّ» و «سَوْفَ» در وعده‌های پادشاهان، به منزلهٔ قطعی بودنِ آن وعده‌هاست؛ و این تعبیرها را تنها برای نشان دادن وقار و برای فهماندنِ این نکته به کار می‌برند که کنایه و اشاره از سوی امثال آنان، همچون سخن صریح از سوی دیگران است؛ و وعده و وعیدِ خدای متعال نیز بر همین روال جاری است»؛ پایان سخن او. و این بیانی موجّه و پسندیده است.

و معنای آیه چنین است: به این کسانی که از زمانِ وعده می‌پرسند بگو: امیدوارم پاره‌ای از همان وعده‌ای که به شتاب می‌خواهید در پیِ شما آمده باشد؛ و آن، عذابِ دنیاست که شما را به عذاب آخرت نزدیک می‌کند و به سوی آن می‌کشاند. و در تعبیر خدای متعال به « رَدِفَ لَكُمْ »، اشاره‌ای به نزدیک بودنِ آن نهفته است.