تفسیر آیهٔ ۱۰۹ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَليٰ سَوٰاءٍ » (پس اگر روی برتافتند، بگو: به همهٔ شما به طور مساوی و آشکار اعلام کردم). «ایذان» — چنان‌که گفته‌اند — باب افعال از ریشهٔ «اذن» است؛ و اذن در اصل، دانستنِ اجازه و رخصت در کاری است، سپس به شکل مجازی در مطلقِ آگاه‌کردن به کار رفته و صیغه‌های فعلی از آن مشتق شده است. این فعل‌ها در بسیاری از موارد معنای هشدار دادن و بیم‌رساندن را در بر دارند.

و سخن خدا که می‌فرماید: «عَليٰ سَوٰاءٍ » (به‌طور یکسان و آشکار)، ظاهراً حال از مفعولِ «آذَنْتُكُمْ » (به شما اعلام کردم) است. معنایش این است که: پس اگر از دعوتت روی برتافتند و از تسلیم‌شدن به یکتاپرستی در برابر خدا سر باز زدند، بگو: به شما اعلام خطر کردم، زیرا در این هشدار یا در رویارویی با آن خطر، همگی برابر و یکسانید. و برخی گفته‌اند معنایش این است که: «به شما اعلام جنگ کردم»، اما این معنا در سوره‌ای مکی بعید به نظر می‌رسد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰۹ و ۱۱۰ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِنْ أَدْرِي أَ قَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مٰا تُوعَدُونَ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَ يَعْلَمُ مٰا تَكْتُمُونَ » (و من نمی‌دانم آیا آنچه وعده داده می‌شوید نزدیک است یا دور؛ بی‌گمان او سخن آشکار را می‌داند و آنچه را پنهان می‌دارید نیز می‌داند). این بخش، ادامهٔ سخن پیامبر(ص) است که مأمور به گفتن آن شد.

منظور از «مٰا تُوعَدُونَ » (آنچه وعده داده می‌شوید)، همان عذابی است که عبارتِ «آذَنْتُكُمْ عَليٰ سَوٰاءٍ » (به‌طور یکسان به شما اعلام خطر کردم) به آن اشاره دارد؛ یعنی همان عذابی که مشرکان به آن تهدید شده‌اند. پیامبر(ص) نخست مأمور شد که اگر از اسلام روی گرداندند، این خطر را به آنان اعلام کند، و دوم آنکه علم به نزدیک یا دور بودنِ زمانِ وقوع آن را از خود نفی نماید و علت آن را چنین بیان کند که آگاهی از سخنان آشکارِ آنان—یعنی طعنه‌ها و تمسخرهای علنی‌شان به اسلام—و کینه‌های پنهانی‌شان، تنها نزد خدای پاک و منزه است؛ زیرا فقط او از حقیقت امر باخبر است.

از این بیان دانسته می‌شود که سبب فرودآمدن عذاب بر آنان، همان بدگویی‌های ظاهری‌شان از اسلام و نیرنگ‌های پنهانی‌شان بوده است؛ گویی به پیامبر گفته شده است: آنان با سخنان آشکارشان علیه این دعوت الهی و نقشه‌های پنهانشان، سزاوار عذاب شده‌اند، پس آنان را به آن تهدید کن؛ اما چون تو به همهٔ سخنان آشکار و مکر پنهانِ آنان احاطه نداری و نمی‌دانی که جرم آنان چه هنگام و تا چه اندازه عذاب زودرس یا دیررس را اقتضا می‌کند، علم به نزدیک یا دور بودنش را از خود نفی کن و آگاهی از آن را تنها به خدای پاک و منزه واگذار.