تفسیر آیهٔ ۷۶ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلاٰ إلخ» (و هنگامی که با مؤمنان دیدار می‌کنند، می‌گویند: ایمان آوردیم، و چون خلوت کنند...). میان این دو شرط — یعنی آنچه بعد از دو کلمهٔ «إذا» آمده است — تقابل و رویارویی نیست، بر خلاف آنچه در این سخن خدای متعال آمده است: «وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِليٰ شَيٰاطِينِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَكُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ» (بقره: ۱۴؛ و هنگامی که با اهل ایمان روبه‌رو می‌شوند می‌گویند ایمان آورده‌ایم، و چون با شیاطین خود خلوت می‌کنند می‌گویند ما با شماییم و جز این نیست که آنان را مسخره می‌کنیم). بلکه مقصود در اینجا، بازگوییِ دو نمونه و مورد دیگر از جرم‌ها و نادانی‌های آنان است.

بحث روایی

در کتاب «مجمع‌البیان» دربارهٔ این سخن خدا: «وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِينَ ،الآي» (و چون با کسانی دیدار کنند...) از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمود: گروهی از یهودیان بودند که با معاندانِ هم‌پیمان همدست نبودند. آن‌ها هنگامی که با مسلمانان روبه‌رو می‌شدند، از ویژگی‌های حضرت محمد (ص) که در تورات آمده بود برایشان سخن می‌گفتند. بزرگانِ یهود آن‌ها را از این کار بازداشتند و گفتند: از ویژگی‌های محمد (ص) که در تورات آمده با آنان سخن نگویید، چرا که در پیشگاه پروردگارشان با همین سخنان بر ضد شما دلیل می‌آورند. پس این آیه نازل شد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۷۵ تا ۸۲ با هم

سیاق آیات و به‌ویژه پایان آن‌ها نشان می‌دهد که یهودیان نزد کافران، مخصوصاً کافران مدینه به‌خاطر همسایگی‌شان، پیش از بعثت به عنوان پشتیبان پیامبر خدا شناخته می‌شدند و از دانش دین و کتاب آسمانی برخوردار بودند؛ از همین رو، امید به ایمان آوردن آنان بیشتر از دیگران بود و این انتظار وجود داشت که گروه گروه به او ایمان بیاورند تا پیامبر خدا با ایمانشان تقویت شود، نورش آشکار گردد و دعوتش گسترش یابد. ادامه در متن کامل

نخست اینکه دست به نفاق می‌زنند و برای در امان نگه‌داشتنِ خود از آزار، طعنه و کشته‌شدن، به دروغ تظاهر به ایمان می‌کنند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۷۶ و ۷۷ با هم

و دوم این‌که: می‌خواهند حقیقت را بر خدای پاک و منزه — که بر نهان و آشکارشان داناست — بپوشانند و امر را بر او مبهم سازند؛ چرا که توده‌های عوامِ آنان که انسان‌هایی ساده‌دل بودند، چه‌بسا با مؤمنان خودمانی و گرم می‌شدند و برخی از بشارت‌های پیامبر را که در کتاب‌هایشان آمده بود یا مطالبی را که به نفع مؤمنان در تصدیق نبوت بود، برایشان بازگو می‌کردند؛ همان‌طور که از لحن کلام برمی‌آید. ازاین‌رو، بزرگان و پیشوایانشان آن‌ها را از این کار بازمی‌داشتند و دلیل می‌آوردند که این حقایق از چیزهایی است که خدا برای خودِ شما گشوده و روشن ساخته است، پس شایسته نیست که پیشِ مؤمنان فاش شود تا به وسیلهٔ آن در پیشگاه پروردگارتان بر شما احتجاج کنند؛ گویی اگر مؤمنان نزد پروردگارشان با آنان احتجاج نکنند، خدا بر آن آگاه نمی‌شود و بازخواستشان نمی‌کند! لازمهٔ این پندار آن است که خدای متعال تنها از امور آشکار باخبر است، نه از نهان و باطن آن، و این بسیار ناشی از نادانی است. پس خدای پاک و منزه سخن آنان را با این فرموده‌اش رد کرد: «أَ وَ لاٰ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللّٰهَ يَعْلَمُ مٰا يُسِرُّونَ وَ مٰا يُعْلِنُونَ» (بقره: ۷۷؛ آیا نمی‌دانند که خدا آنچه را پنهان می‌دارند و آنچه را آشکار می‌کنند می‌داند؟!). زیرا این سنخ از دانش — یعنی دانشی که تنها به ظاهرِ امور تعلق می‌گیرد نه به باطنِ آن — دانشی است که به حس منتهی می‌شود؛ دانشی که به جسمی مادی، مجهز به ابزارهای مادی، پایبند به قیدهای زمان و مکان و پدیدآمده از علت‌های مادیِ دیگر نیازمند است، و چیزی با این ویژگی‌ها، خود ساخته و پرداختهٔ این جهان است، نه سازنده و آفریدگارِ جهان.

تفسیر آیه‌های ۷۵ تا ۸۲ با هم

این نکته نیز از گواه‌های همان مطلبی است که کمی پیش آوردیم؛ بنی‌اسرائیل به‌خاطر باور به اصالتِ ماده، دربارهٔ خدای پاک و منزه بر اساس قوانین و احکامِ جهان ماده داوری می‌کردند. ادامه در متن کامل