تفسیر آیهٔ ۱۷۵ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

و در کافی و تفسیر عیاشی از امام صادق (ع) دربارهٔ این سخن خدای متعال که می‌فرماید: «فَمٰا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النّٰارِ» تا پایان آیه، روایت شده است که فرمود: «ما أصبرهم على فعل ما يعلمون أنه يصيرهم إلى النار»؛ چقدر بر انجام دادن کاری شکیبایند که می‌دانند آنان را به سوی آتش می‌کِشد!

و در مجمع‌البیان از علی بن ابراهیم از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «ما أجرأهم على النار»؛ چقدر در برابر آتش گستاخ و بی‌باک‌اند!

و از امام صادق (ع) روایت شده است: «ما أعملهم بأعمال أهل النار»؛ چقدر به کارهای دوزخیان عمل می‌کنند!

می‌گویم: این روایات معنایی نزدیک به یکدیگر دارند؛ در روایت اول، شکیبایی بر آتش به شکیبایی بر سببِ آتش (انجام گناه) تفسیر شده است؛ در روایت دوم، شکیبایی بر آتش به گستاخی بر آن تفسیر شده که لازمهٔ شکیبایی است؛ و در روایت سوم، شکیبایی بر آتش به انجام دادن کارهای اهل آتش تفسیر شده که بازگشت آن به معنای روایت اول است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۷۴ و ۱۷۵ با هم

در این آیه، دلالت روشنی بر تجسم اعمال (عینیت یافتنِ باطن اعمال در آخرت) و تحقق نتایج آن‌ها به چشم می‌خورد؛ چراکه خدای متعال ابتدا یادآور شد که ترجیح دادن بهای ناچیز دنیا بر آنچه خدا نازل کرده، در حقیقت فرودادنِ آتش در شکم‌هایشان است؛ سپس در آیهٔ بعد، برگزیدنِ کتمان و گرفتن بها به جای بیانِ آیات الهی را، به برگزیدن گمراهی در برابر هدایت تعبیر کرد، و پس از آن، آن را انتخابِ عذاب در برابر آمرزش دانست، و در پایان فرمود: «فَمٰا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النّٰارِ» (راستی چه شکیبایند بر آتش!). در حالی که در ظاهر، آنچه از آنان سر می‌زد صرفاً ادامه‌دادنِ کتمانِ حق و پایبندی بر آن بود؛ پس این نکته را دریاب.