تفسیر آیهٔ ۴۵ سورهٔ یونس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و در پایان این آیات، بازگشت به یادآوری رستاخیز صورت گرفته که چنان‌که پیش‌تر گذشت، از مقاصد و اهداف اصلی این سوره است.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاّٰ سٰاعَهً مِنَ النَّهٰارِ يَتَعٰارَفُونَ بَيْنَهُمْ » (و روزی که آنان را گرد می‌آورد، گویی جز ساعتی از روز درنگ نکرده‌اند؛ یکدیگر را می‌شناسند...) تا پایان آیه. ظاهر آیه این است که واژهٔ « يَوْمَ » (روزی که) ظرف زمان و وابسته به عبارت « قَدْ خَسِرَ » (به‌راستی زیان کردند...) باشد.

و عبارت « كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاّٰ سٰاعَهً » تا آخر، حال (قید حالت) است برای ضمیر جمع در « يَحْشُرُهُمْ » (آنان را محشور می‌کند)؛ و عبارت « يَتَعٰارَفُونَ بَيْنَهُمْ » (یکدیگر را می‌شناسند) حالِ دوم و بیان‌کنندهٔ حال نخست است.

معنای آیه چنین است: به‌راستی کسانی که دیدار با خدا را دروغ شمردند زیان دیدند، در آن روزی که خدا آنان را به‌سوی خویش گرد می‌آورد؛ در حالی که این زندگی دنیا را بسیار اندک می‌دانند و آن را مانند ماندنِ ساعتی از یک روز به حساب می‌آورند، و در میان خود یکدیگر را می‌شناسند، بدون آنکه هیچ‌یک از آنان دیگری را ناشناخته بپندارد یا فراموش کرده باشد.

برخی از مفسران گفته‌اند که عبارت « كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا » صفت برای «یوم» (روز) است، یا صفت برای مصدر محذوفی است که « يَحْشُرُهُمْ » بر آن دلالت دارد؛ و برخی دیگر گفته‌اند که عبارت « يَتَعٰارَفُونَ بَيْنَهُمْ » صفت برای «ساعة» (ساعتی) است. اما هر دوی این‌ها از احتمال‌های بعیدی است که لفظ آیه با آن‌ها سازگار نیست.

به هر روی، در این آیه بازگشتی است به سخن از «دیدار خدا» که در آغاز سوره یاد شده بود، و پیوندی است با آنچه اندکی پیش‌تر بیان کرد که انتظار می‌رود تأویل دین به سراغشان بیاید.

گویی آیه می‌فرماید: آنان گرچه هنوز تأویل قرآن به سراغشان نیامده است، نباید با دل‌بستن به جلوه‌های این زندگی دنیا فریب بخورند و این مدت را طولانی بپندارند و فرا رسیدن اجل را دیر بدانند؛ چراکه به‌زودی به‌سوی خدا محشور می‌شوند و آشکارا می‌بینند که زندگی دنیا جز کالایی اندک نبوده و ماندن در آن جز درنگی بسیار کوتاه نبوده است؛ گویی جز ساعتی از روز نمانده‌اند، در حالی که یکدیگر را می‌شناسند.

در آن روز، زیان‌کاریِ آنان در دروغ‌انگاشتن دیدار خدا به عیان بر ایشان آشکار می‌شود؛ و این بدان سبب است که تأویل دین فرامی‌رسد، حقیقت امر هویدا می‌گردد، نور توحید چنان‌که از آغاز بوده پرتوافکن می‌شود، و روشن می‌گردد که در آن روز فرمانروایی تنها از آنِ خداوند یگانهٔ چیره و مقتدر (جلّ شأنه) است.