تفسیر آیهٔ ۱۶۱ سورهٔ صافات

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۶۱ تا ۱۶۳ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « فَإِنَّكُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مٰا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفٰاتِنِينَ إِلاّٰ مَنْ هُوَ صٰالِ الْجَحِيمِ » (پس بی‌گمان شما و آنچه می‌پرستید، نمی‌توانید کسی را بر ضد او به فتنه و گمراهی کشانید، مگر کسی را که به دوزخ درآید [صافات: ۱۶۱-۱۶۳]). این سخن، نتیجه‌گیری از حکمِ مستثنا و مستثنامنه، یا تنها نتیجهٔ حکم مستثناست؛ و معنا این است که: چون آنچه شما در توصیف خدا گفتید گمراهی بود — و بندگان مخلَص خدا در وصفِ خود هرگز گمراه نمی‌شوند —، پس شما با آن توصیف، جز پویندگان راه آتش را گمراه نخواهید کرد.

از سیاق آیه چنین برمی‌آید که «مٰا» در « مٰا تَعْبُدُونَ » موصوله است (به معنای «آنچه») و مراد از آن، تنها بت‌هاست، یا بت‌ها و دیگر معبودهای گمراهی همچون شیاطین جن؛ و «مٰا» در « مٰا أَنْتُمْ » نافیه است (حرف نفی)؛ و ضمیر « عَلَيْهِ » به خداوند سبحان بازمی‌گردد و این جار و مجرور به «فاتنین» وابسته است؛ و «فاتنین» اسم فاعل از فتنه به معنای گمراه‌کردن است؛ و «صٰالِ» از ریشهٔ «صَلو» به معنای پیروی و ملازم‌بودن است، بنابراین «صالی الجحیم» کسی است که ملازم دوزخ و پویندهٔ راه آتش است؛ و استثنا مفرّغ است (استثنایی که مستثنامنه در آن ذکر نشده) و در تقدیر چنین است: «ما أنتم بفاتنين أحدا إلا من هو صال الجحيم» (شما هیچ‌کس را بر ضد او گمراه نمی‌کنید، مگر کسی را که به دوزخ درآید).

و معنا این است: بی‌گمان شما و معبودهای گمراهی که می‌پرستید، همگی نمی‌توانید احدی را بر ضد خدا گمراه کنید، مگر کسی را که پیرو و ملازم دوزخ است.

و گفته شده است: «مٰا»ی نخست، مصدریه یا موصوله است و جملهٔ « فَإِنَّكُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ كلام» سخنی تام و مستقل است، از قبیل گفتار عرب‌ها: «أنت و شأنك» (تو هستی و کار و بارت؛ به کار خودت برس)، و معنا این است که شما و آنچه می‌پرستید همراه و قرینِ یکدیگرید. سپس جملهٔ جدیدی آغاز شده و گفته شده است: « مٰا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفٰاتِنِينَ »، و « بِفٰاتِنِينَ » متضمنِ معنای واداشتن (حمل) است، و اگر «ما» مصدریه باشد ضمیر « عَلَيْهِ » به « مٰا تَعْبُدُونَ » بازمی‌گردد، و اگر موصوله باشد با تقدیرِ مضاف به «مٰا» برمی‌گردد؛ و معنا چنین است: «ما أنتم بحاملين علي عبادتكم أو علي عبادة ما تعبدونه إلا من هو صال الجيم» (شما کسی را بر پرستشِ خود یا بر پرستش آنچه می‌پرستید وادار نمی‌کنید، مگر کسی را که به دوزخ درآید).

و گفته شده است: ممکن است «علي» به معنای «باء» (به سببِ، با) باشد، و ضمیر به «ما تعبدون» یا در صورتی که «ما» موصوله باشد به «ما» بازگردد، و « بِفٰاتِنِينَ » بر معنای ظاهری خودش و بدون تضمین (دربرداشتن معنای فعلی دیگر) باشد؛ و معنا این است: «ما أنتم بمضلين أحدا بعبادتكم أو بعبادة ما تعبدونه إلا إلخ» (شما با پرستش خود یا با پرستش آنچه می‌پرستید احدی را گمراه نمی‌سازید، مگر... تا پایان آیه).

و این‌ها همگی تکلفاتی بی‌دلیل است، و سخن درباره التفاتِ موجود در آیه نیز همانند سخنی است که پیش‌تر گذشت.