تفسیر آیهٔ ۲۰۶ سورهٔ شعراء

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۰۵ تا ۲۰۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « أَ فَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنٰاهُمْ سِنِينَ -إلي قوله- يُمَتَّعُونَ » (به من بگو اگر سال‌ها برخوردارشان کنیم - تا آنجا که فرمود - برخوردار می‌شدند)؛ این کلام پیوسته است به این سخن که فرمود:

« فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ » (و بگویند: آیا به ما مهلتی داده خواهد شد؟)؛ و خلاصهٔ معنا این است که آرزوی مهلت یافتن، آرزوی چیزی است که اگر بر وفقِ خواسته‌شان نیز رخ دهد سودی به حالشان نخواهد داشت، و اگر به درخواستشان پاسخ مثبت داده شود هیچ دردی از آنان دوا نمی‌کند؛ زیرا برخوردار ساختنِ آنان از زندگی برای مدتی محدود، چه طولانی باشد چه کوتاه، هرگز عذاب جاودانه‌ای را که درباره‌شان حتمی شده است برنمی‌دارد.

و این همان است که می‌فرماید: « أَ فَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنٰاهُمْ سِنِينَ » (به من بگو اگر سال‌ها برخوردارشان کنیم)، یعنی سال‌هایی اندک و شمارش‌شده که به پایان خواهد رسید، « ثُمَّ جٰاءَهُمْ مٰا كٰانُوا يُوعَدُونَ » (سپس آنچه بدان وعده داده می‌شدند به سراغشان بیاید)، یعنی همان عذابْ پس از سپری شدنِ سال‌های مهلت به سراغشان آید، « مٰا أَغْنيٰ عَنْهُمْ مٰا كٰانُوا يُمَتَّعُونَ » (آنچه از آن برخوردار می‌شدند سودی برایشان نخواهد داشت)، یعنی بهره‌مندیِ آنان در مدتی محدود هیچ آسیبی را از آنان دور نخواهد کرد.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۰۵ تا ۲۰۷ با هم

و در کتاب «کافی» به سند خود از علی بن عیسی قَمّاط از عمویش از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: در خواب به پیامبر خدا (ص) بنی‌امیه نشان داده شدند که پس از ایشان بر منبرش بالا می‌روند و مردم را از راه راست به عقب (عصر جاهلیت) بازمی‌گردانند؛ از این رو پیامبر بامداد را اندوهگین و غمگین آغاز کرد.

فرمود: پس جبرئیل فرود آمد و گفت: ای پیامبر خدا، چرا تو را اندوهگین و غمگین می‌بینم؟ پیامبر فرمود: «ای جبرئیل، من در این شب دیدم که بنی‌امیه پس از من بر منبرم بالا می‌روند و مردم را از راه راست به عقب برمی‌گردانند.» جبرئیل گفت: «سوگند به آن که تو را به حق به پیامبری برانگیخت، من از این موضوع آگاهی نداشتم.» سپس به آسمان عروج کرد و دیری نپایید که با آیاتی از قرآن فرود آمد تا با آن‌ها به پیامبر آرامش دهد؛ فرمود: « أَ فَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنٰاهُمْ سِنِينَ- ثُمَّ جٰاءَهُمْ مٰا كٰانُوا يُوعَدُونَ- مٰا أَغْنيٰ عَنْهُمْ مٰا كٰانُوا يُمَتَّعُونَ »؛ «آیا دیدی اگر سال‌ها بهره‌مندشان سازیم، سپس آنچه وعده داده می‌شدند به سراغشان بیاید، آن بهره‌ای که می‌بردند هیچ کمکی به حالشان نخواهد کرد؟» (شعراء: ۲۰۵-۲۰۷) و بر او نازل کرد: « إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِي لَيْلَهِ الْقَدْرِ- وَ مٰا أَدْرٰاكَ مٰا لَيْلَهُ الْقَدْرِ- لَيْلَهُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ » (قدر: ۱-۳). خداوند شب قدر را برای پیامبرش (ص) از هزار ماه حکومت بنی‌امیه بهتر قرار داد.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن ابی‌حاتم از ابوجهضم روایت کرده است که گفت: پیامبر (ص) دیده شد در حالی که گویی نگران و غمگین بود؛ از ایشان در این باره پرسیدند، فرمود: «چرا چنین نباشم، در حالی که دیدم دشمنانم پس از من زمام امور امتم را به دست می‌گیرند؟» پس این آیه نازل شد: « أَ فَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنٰاهُمْ سِنِينَ- ثُمَّ جٰاءَهُمْ مٰا كٰانُوا يُوعَدُونَ- مٰا أَغْنيٰ عَنْهُمْ مٰا كٰانُوا يُمَتَّعُونَ »؛ «آیا دیدی اگر سال‌ها بهره‌مندشان سازیم، سپس آنچه وعده داده می‌شدند به سراغشان بیاید، آن بهره‌ای که می‌بردند هیچ کمکی به حالشان نخواهد کرد؟» (شعراء: ۲۰۵-۲۰۷)، و با آن دلِ پیامبر آرام گرفت.

می‌گویم: عبارت «و لم و رأیت...» (چرا نباشم در حالی که دیدم...) دارای حذف است و در تقدیر چنین است: «و لم لا أكون كذلك و قد رأيت...» (و چرا چنین نباشم در حالی که دیده‌ام...).